ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΙΙ

ΕΝΑΝΤΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΧΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

1. Τι είναι και σε τι διαφέρουν

Εναντιωματικές λέγονται οι δευτερεύουσες επιρρηματικές προτάσεις που φανερώνουν εναντίωση, δηλαδή ισχυρή αντίδραση προς κάτι που το θεωρούμε πραγματικό και το οποίο δηλώνεται από την πρόταση που προσδιορίζουν και από την οποία εξαρτώνται.

Οι παραχωρητικές προτάσεις εκφράζουν μια υποθετική κατάσταση που, κι αν δεχτούμε ότι αληθεύει, δεν αναιρεί το περιεχόμενο της πρότασης εξάρτησης, συνήθως της κύριας. Αποτελούν, δηλαδή, μια κατηγορία υποθετικών προτάσεων.

Αν και οι δύο εκφράζουν ένα κώλυμα ή μια αντίθεση προς το περιεχόμενο της κύριας πρότασης, η διαφορά τους έγκειται στην πραγματικότητα ή την υποθετικότητα  της κατάστασης. Όταν το καί ακολουθεί το εἰ, τονίζει το γεγονός (εἰ καί = αν και πράγματι). Όταν προηγείται, τονίζει την υπόθεση (καὶ εἰ = ακόμα και στην περίπτωση που...).

2. Πώς εισάγονται

2.1 Οι εναντιωματικές προτάσεις εισάγονται με τους συνδέσμους: εἰ καί, ἂν (ἤν, ἐάν) καί, επειδή φανερώνουν κάτι πραγματικό, το οποίο όμως δεν είναι αρκετό για να εμποδίσει αυτό που λέει η κύρια πρόταση.

Εἰ καὶ μὴ βλέπεις, φρονεῖς δ’ ὅμως (= αν και δε βλέπεις, όμως σκέφτεσαι).

Τὰ δίκαια πάντες, ἐὰν καὶ μὴ βούλωνται, μέχρι τού γε αἰσχύνονται μὴ πράττειν (= τα δίκαια όλοι, αν και δε θέλουν, τουλάχιστο ως ένα σημείο ντρέπονται να μην τα κάνουν).

2.2 Οι παραχωρητικές (ή ενδοτικές)  προτάσεις  εισάγονται με τους συνδέσμους: καὶ εἰ, καὶ ἄν (κἄν)

ή, αν η κύρια πρόταση είναι αρνητική, με τους συνδέσμους: οὐδ’ εἰ, οὐδ’ ἐάν, μηδ’ ἐάν.

Παραδείγματα

Εἰ καί μικρά ἐστιν, ὅμως ὠφέλιμά ἐστι. (Αν και είναι μικρά [που είναι], εντούτοις είναι ωφέλιμα).

Καὶ εἰ μηδέν ἔχομεν, οὐκ ἀθυμοῦμεν. (Ακόμα και αν δεν έχουμε τίποτα [που μπορεί να έχουμε], δεν απογοητευόμαστε).

«Κἂν μηδὲν διορίσωμεν, ἀλλ’ οὕτως ἁπλῶς εἴπωμεν...» (Ισοκράτης, 4.39) «Ακόμα κι αν δεν ορίσουμε τίποτα (για χάρη της υπόθεσης), αλλά μιλήσουμε έτσι απλά...»

«...καὶ εἰ μὴ μετ’ ἐκείνων ἦμεν, ὅμως ἄν...» (Θουκυδίδης, 3.55)

 

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΙΙ

Σ10102

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αιτιολογικές προτάσεις

 2026

Αιτιολογικές Προτάσεις

Σύντομη Θεωρία

Εισαγωγή: Εισάγονται κυρίως με τους αιτιολογικούς συνδέσμους: ὅτι, διότι, ἐπεί, ἐπειδή, ὡς.

Εκφορά: Εκφορά:  

• α) απλή οριστική, όταν το αίτιο είναι πραγματικό        
• β) δυνητική οριστική, όταν το αίτιο μπορούσε να συμβεί στο παρελθόν
• γ) δυνητική ευκτική, όταν το περιεχόμενο της πρότασης παρίσταται ως δυνατό κατά το παρόν ή το μέλλον.
• δ) Ευκτική του πλαγίου λόγου: Όταν η αιτιολογία είναι γνώμη κάποιου άλλου (μετά από ιστορικό χρόνο).

Συντακτικός ρόλος: Λειτουργούν ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί της αιτίας στο ρήμα της πρότασης που εξαρτώνται.

Ασκήσεις Εμπέδωσης

Άσκηση 1: Εντοπισμός και Μετάφραση

Στις παρακάτω προτάσεις, υπογραμμίστε την αιτιολογική πρόταση και μεταφράστε το νόημα στα νέα ελληνικά.

1. Οἱ στρατιῶται ἐχαλέπαινον, ὅτι οὐκ ἔλαβον τὸν μισθόν.
2. Ἐπεὶ ἡμέρα ἐγένετο, οἱ πολέμιοι ἀπῆλθον.
3. Πάντες τιμῶσι τὸν δίκαιον ἄνθρωπον, διότι ἀγαθὸς εἴη.
4. Οἱ Ἀθηναῖοι ἐνόμιζον εὐδαίμονες εἶναι, ὡς ἐνίκησαν τοὺς Πέρσας.

Άσκηση 2: Συμπλήρωση Κενών

Συμπληρώστε τα κενά με τον κατάλληλο αιτιολογικό σύνδεσμο (ὅτι, ἐπεί, διότι) και βάλτε το ρήμα στη σωστή μορφή της Οριστικής.

1. Οἱ μαθηταὶ χαίρουσι __________ (μανθάνω - παρακείμενος: μεμαθήκασι) πολλά.
2. __________ (εἰμί - παρατατικός: ἦν) νύξ, οὐδὲν ἑωρῶμεν (δεν βλέπαμε τίποτα).
3. Τὸν Σωκράτη ἐθαύμαζον __________ (διδάσκω - οριστική ενεστώτα) τὴν ἀλήθειαν.

Άσκηση 3: Διάκριση Αντικειμενικής/Υποκειμενικής Αιτιολογίας

Στις παρακάτω προτάσεις, προσδιορίστε αν η αιτία είναι βέβαιη (Οριστική) ή αν μεταφέρεται ως γνώμη άλλου (Ευκτική του Πλαγίου Λόγου).

1. Ἐκάκιζον (κατηγορούσαν) τὸν Περικλέα, ὅτι οὐκ ἐπεξάγοι (ευκτική) τοὺς στρατιώτας.
• Απάντηση: ____________________
2. Οἱ Λακεδαιμόνιοι ὠργίζοντο, διότι οἱ Ἀθηναῖοι ἐτείχιζον (οριστική) τὴν πόλιν.
• Απάντηση: ____________________

Άσκηση 4: Σύνθεση Προτάσεων

Ενώστε τις δύο απλές προτάσεις σε μία, χρησιμοποιώντας έναν αιτιολογικό σύνδεσμο.

• Παράδειγμα: Πρόταση Α: Ὁ παῖς κλαίει.
• Πρόταση Β: Ἀπώλεσεν τὸ βιβλίον.
• Σύνθεση: Ὁ παῖς κλαίει, ὅτι ἀπώλεσεν τὸ βιβλίον.

1. Α: Οἱ πολῖται φοβοῦνται. / Β: Οἱ πολέμιοι ἐγγύς εἰσιν.

2. Α: Ὁ στρατηγὸς ἐπαινεῖ τοὺς στρατιώτας. / Β: Ἀνδρείως ἐμαχέσαντο.

 

Λεξιλόγιο για βοήθεια:

• χαλεπαίνω: οργίζομαι
• μισθός: πληρωμή
• ἐπεὶ: επειδή / αφού
• ἐκάκιζον: κατηγορούσαν / θεωρούσαν δειλό
• ἐπεξάγω: βγάζω το στρατό για μάχη
• τειχίζω: χτίζω τείχη

 Άσκηση 5. Μετατροπή προσδιορισμών της αιτίας

Να τρέψετε τους υπογραμμισμένους προσδιορισμούς της αιτίας (μετοχές, εμπρόθετους, δοτικές) σε δευτερεύουσες αιτιολογικές προτάσεις χρησιμοποιώντας τον σύνδεσμο που σας δίνεται στην παρένθεση και επιλέγοντας την έγκλιση εκφοράς.

1. Μετατροπή Αιτιολογικής Μετοχής

Η μετοχή αναλύεται σε πρόταση στο ίδιο πρόσωπο και χρόνο με το ρήμα (συνήθως).

1.      Οἱ πολέμιοι, δεδιότες (=επειδή φοβούνταν) τὴν ἧτταν, ἀπῆλθον. (σύνδεσμος: ἐπεί)

2.      Οἱ στρατιῶται, πεινῶντες, οὐκ ἐδύναντο μάχεσθαι. (σύνδεσμος: ὅτι)

3.      Ἀποροῦντες χρημάτων, οἱ σύμμαχοι κατέλυσαν τὸν πόλεμον. (σύνδεσμος: ἐπειδή)

 

2. Μετατροπή Εμπρόθετου Προσδιορισμού

Μετατρέψτε το ουσιαστικό σε ρήμα της αιτιολογικής πρότασης.

1.      Τὸν Περικλέα ἐθαύμαζον διὰ τὴν σοφίαν αὐτοῦ. (σύνδεσμος: διότι)

o    Βοήθεια: "διότι σοφὸς ἦν"

2.      Οἱ πολῖται ἐταράττοντο ὑπὸ τοῦ φόβου. (σύνδεσμος: ὡς)

3.      Ἐπὶ τῇ νίκῃ οἱ Ἀθηναῖοι ἔθυον τοῖς θεοῖς. (σύνδεσμος: ἐπεί)

 

3. Μετατροπή Δοτικής της Αιτίας

Η δοτική φανερώνει το αναγκαστικό αίτιο.

1.      Οἱ νέοι ἥδονται (=χαίρονται) ταῖς τιμαῖς. (σύνδεσμος: ὅτι)

2.      Ὁ βασιλεὺς ἐχαλέπαινε τῇ ἀδικίᾳ τῶν στρατηγῶν. (σύνδεσμος: διότι)

3.      Οἱ σύμμαχοι φθόνῳ ἐπολέμουν τοῖς Ἀθηναίοις. (σύνδεσμος: ἐπειδή)

Παράδειγμα:

·         Αρχική: Οἱ μαθηταὶ ἐπαινοῦνται διὰ τὴν ἐπιμέλειαν. (Εμπρόθετος)

·         Μετατροπή: Οἱ μαθηταὶ ἐπαινοῦνται, διότι ἐπιμελεῖς εἰσίν. (Αιτιολογική Πρόταση)

 

Λεξιλόγιο & Στοιχεία για το Ρήμα:

·         δεδιότες: μετοχή του δέδοικα (φοβάμαι).

·         πεινῶντες: από το πεινάω-ῶ.

·         ἀποροῦντες: από το ἀπορέω-ῶ (έχω έλλειψη).

·         ἥδονται: χαίρονται (ρήμα: ἥδομαι).

·         ἐχαλέπαινε: οργιζόταν (ρήμα: χαλεπαίνω).

·         φθόνῳ: από το φθόνος (ζήλια).

 

 

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΙΙ

Σ10101

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ειδικές προτάσεις

 2026

θεωρία

Ειδικές Προτάσεις

1. Ορισμός και Εισαγωγή

Οι ειδικές προτάσεις είναι δευτερεύουσες ονοματικές προτάσεις που επεξηγούν ή συμπληρώνουν το νόημα ενός ρήματος. Εισάγονται με τους ειδικούς συνδέσμους:

• ὅτι: για κάτι που παρουσιάζεται ως αντικειμενικό γεγονός.
• ὡς: για κάτι που παρουσιάζεται ως υποκειμενική γνώμη ή ισχυρισμός.

2. Συντακτικός Ρόλος

Λειτουργούν ως:

• Αντικείμενο: Σε ρήματα λεκτικά (λέγω, φημί), γνωστικά (γιγνώσκω, οἶδα), αισθητικά (ἀκούω, ὁρῶ - όταν δηλώνουν γνώση).
• Υποκείμενο: Σε απρόσωπα ρήματα ή εκφράσεις (δήλόν ἐστι, λέγεται, ἀγγέλλεται).
• Επεξήγηση: Σε μια δεικτική αντωνυμία (τοῦτο, τόδε) που προηγείται στην κύρια πρόταση.

3. Εκφορά (Η έγκλιση της πρότασης)

Η έγκλιση εξαρτάται από τον χρόνο του ρήματος εξάρτησης:

• Μετά από Αρκτικό χρόνο (Ενεστώτας, Μέλλοντας, Παρακείμενος): Η ειδική πρόταση εκφέρεται με την έγκλιση που θα είχε στον ευθύ λόγο: 

• α) απλή οριστική, όταν το περιεχόμενο της πρότασης παρίσταται ως πραγματικό·

  β) ευκτική πλάγιου λόγου, όταν εξαρτώνται από ιστορικό χρόνο και το περιεχόμενο παρίσταται ως υποκειμενικό και αβέβαιο·

  γ) δυνητική οριστική, όταν το περιεχόμενο της πρότασης παρίσταται ως μη πραγματικό ή ως δυνατό κατά το παρελθόν·

  δ) δυνητική ευκτική, όταν το περιεχόμενο της πρότασης παρίσταται ως δυνατό κατά το παρόν ή το μέλλον.

• Μετά από Ιστορικό χρόνο (Παρατατικός, Αόριστος, Υπερσυντέλικος): Η έγκλιση της πρότασης μπορεί να παραμείνει Οριστική (για έμφαση στο πραγματικό) ή να τραπεί σε Ευκτική του Πλαγίου Λόγου.

 Ασκήσεις για εμπέδωση

Άσκηση 1: Αναγνώριση Συντακτικού Ρόλου

Να βρείτε τις ειδικές προτάσεις και να προσδιορίσετε αν λειτουργούν ως Υποκείμενο, Αντικείμενο ή Επεξήγηση.

1. Πάντες ὁμολογοῦσιν ὅτι οἱ πόνοι τίκτουσι τὴν εὐδοξίαν.
2. Δῆλόν ἐστιν ὅτι ὁ στρατηγὸς ψεύδεται.
3. Τοῦτο μόνον λέγω, ὡς οἱ πολῖται ἠδικήθησαν.
4. Ἠγγέλθη ὅτι οἱ πολέμιοι ἐνίκησαν.
5. Σωκράτης ἔλεγεν ὅτι ἡ ἀρετὴ διδακτή ἐστιν.

Άσκηση 2: Μετατροπή Εγκλίσεων

Να μεταφέρετε τα ρήματα των ειδικών προτάσεων σε Ευκτική του Πλαγίου Λόγου, όπου αυτό είναι δυνατό (δικαιολογήστε την αλλαγή βάσει του ρήματος εξάρτησης).

1. Οἱ στρατιῶται ἔλεγον ὅτι ὁ Κῦρος ἀπέθανεν.
2. Πάντες ᾔδεσαν ὅτι ὁ πόλεμος χαλεπός ἐστιν.
3. Οἱ ἄγγελοι ἤγγειλαν ὅτι οἱ πολέμιοι φεύγουσι.
4. Ἔγνωσαν οἱ Ἀθηναῖοι ὅτι οἱ Λακεδαιμόνιοι ἥξουσι.
5. Ἔλεγον ὅτι οἱ πολέμιοι ἀπέρχονται.
6. Νομίζομεν ὅτι πάντες τεθνήκασιν.
7. Οὐδεὶς ἐρεῖ ὡς ὁ βασιλεὺς ἀδικεῖ.

Άσκηση 3: Σύνθεση Λόγου

Να ενώσετε τις παρακάτω προτάσεις ώστε η δεύτερη να γίνει ειδική (αντικείμενο ή υποκείμενο της πρώτης).

1. Λέγεται. (Οἱ θεοὶ τοὺς ἀγαθοὺς φιλοῦσιν).
2. Ὁ Σωκράτης ἐδίδασκεν. (Ἡ ἀρετὴ σοφία ἐστίν).
3. Πάντες ἴσασι. (Ὁ θάνατος κοινός ἐστι πᾶσιν).

 

 

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ Ι Σ10001 

Ταυτοπροσωπία και ετεροπροσωπία 

1. Σύντομη Θεωρία 

Στα Αρχαία Ελληνικά, όταν έχουμε ένα απαρέμφατο ή μια μετοχή, εξετάζουμε αν το υποκείμενό τους είναι το ίδιο με το υποκείμενο του ρήματος. 

• Ταυτοπροσωπία: Το υποκείμενο του ρήματος είναι το ίδιο με το υποκείμενο του απαρεμφάτου. 

o Κανόνας: Το υποκείμενο του απαρεμφάτου είναι σε πτώση Ονομαστική (συνήθως εννοείται). 

• Ετεροπροσωπία: Το υποκείμενο του ρήματος είναι διαφορετικό από το υποκείμενο του απαρεμφάτου. 

o Κανόνας: Το υποκείμενο του απαρεμφάτου είναι σε πτώση Αιτιατική. 

Ασκήσεις Εμπέδωσης 

Άσκηση 1: Αναγνώριση (Τ ή Ε) Να σημειώσετε δίπλα σε κάθε πρόταση αν έχουμε Ταυτοπροσωπία (Τ) ή Ετεροπροσωπία (Ε), προσδιορίζοντας το υποκείμενο του απαρεμφάτου. 

1. Ὁ στρατηγὸς βούλεται μάχεσθαι. (____) 

2. Νομίζω σέ εὐδαίμονα εἶναι. (____) 

3. Οἱ παῖδες ἐθέλουσι μανθάνειν. (____) 

4. Κελεύω ὑμᾶς σιγᾶν. (____) 

5. Ὁμολογῶ ἀδικεῖν. (____) 

6. Λέγεται τὸν Κῦρον ἀποθανεῖν. (____) 

7. Οἴομαι αὐτοὺς ἀγαθοὺς εἶναι. (____) 

8. Βούλομαι τὴν ἐπαύριον ἀπελθεῖν. (____) 

  Άσκηση 2: Συμπλήρωση Πτώσης Συμπληρώστε τα κενά βάζοντας τη λέξη στην παρένθεση στη σωστή πτώση (Ονομαστική ή Αιτιατική), ανάλογα με το αν έχουμε ταυτοπροσωπία ή ετεροπροσωπία. 

1. Οὗτος ἔφη __________ (αὐτός) στρατηγὸς εἶναι. (Λέει ότι ο ίδιος είναι στρατηγός) 

2. Νομίζω __________ (σύ) εἶναι δίκαιον. (Νομίζω ότι εσύ είσαι δίκαιος) 

3. Οἱ σύμμαχοι ἀγγέλλουσι __________ (ὁ βασιλεύς) νικᾶν. (Οι σύμμαχοι αναγγέλλουν ότι ο βασιλιάς νικά) 

4. Ὑμεῖς ὑπισχνεῖσθε __________ (πρόθυμος) εἶναι. (Εσείς υπόσχεστε ότι είστε πρόθυμοι) 

5. Οἱ στρατιῶται ἐλπίζουσι ________ (νικηταί) γενέσθαι. 

6. Νομίζω ________ (σύ) ἁμαρτάνειν. 

7. Ὁμολογεῖ ________ (αὐτός) αἴτιος εἶναι. 

8. Κελεύω ________ (ὑμεῖς) ἀπιέναι. 

9. Ὁ Κῦρος βούλεται ________ (βασιλεύς) εἶναι. 

10. Οἱ Ἀθηναῖοι ἐνόμιζον ________ (ὁ Σωκράτης) ἀσεβεῖν. 

11. Φημὶ ________ (ἐγώ) ἀδικεῖσθαι. 

12. Ἠγγέλθη ________ (ὁ βασιλεύς) νικᾶν. 

13. Πείθω ________ (οἱ πολῖται) πείθεσθαι τοῖς νόμοις. 

14. Οἱ σύμμαχοι ἔφησαν ________ (αὐτοί) ἀδικεῖσθαι ὑπὸ τῶν Λακεδαιμονίων.   

Άσκηση 3: Μετατροπή Μετατρέψτε τις παρακάτω προτάσεις από ταυτοπροσωπία σε ετεροπροσωπία, αλλάζοντας το νόημα σύμφωνα με την υπόδειξη. Παράδειγμα: Ὁ παῖς λέγει μανθάνειν. (Ταυτοπροσωπία: Το παιδί λέει ότι αυτό μαθαίνει) Μετατροπή: Ὁ παῖς λέγει τὸν φίλον μανθάνειν. (Ετεροπροσωπία: Το παιδί λέει ότι ο φίλος μαθαίνει) 

1. Ὁ Κῦρος νομίζει νικᾶν. o Μετατροπή (Ο Κύρος νομίζει ότι οι στρατιώτες νικούν): ____________________________________ 

2. Ἐγὼ οἶμαι ἀγαθὸς εἶναι. o Μετατροπή (Εγώ νομίζω ότι εσύ είσαι αγαθός): ____________________________________ 

3. Ὁ στρατηγός φησι νικήσειν. (Υπόδειξη: οι στρατιώτες) 

4. Ὑμεῖς νομίζετε εὐδαίμονες εἶναι. (Υπόδειξη: οἱ πολῖται) 

5. Ὁμολογῶ αἴτιος εἶναι τῆς συμφορᾶς. (Υπόδειξη: σύ) 

6. Οἱ μαθηταὶ ἐλπίζουσι σοφοὶ γενέσθαι. (Υπόδειξη: ὁ διδάσκαλος) 

7. Ὁ Κῦρος βούλεται βασιλεὺς εἶναι. (Υπόδειξη: ὁ ἀδελφός) 

8. Ἔφησθα ἀδικεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν. (Υπόδειξη: ἡμεῖς) 

9. Οἱ πολέμιοι ὑπέσχοντο ἀπιέναι ἐκ τῆς χώρας. (Υπόδειξη: οἱ σύμμαχοι)  

Διδάσκοντας σύνταξη σε στάδια

Καραβάτζιο, Άρρωστος Βάκχος

Πώς θα χαρακτήριζε κανείς έναν φιλόλογο που επιμένει να ζητάει το χαρακτηρισμό της δοτικής προσωπικής σε ένα κείμενο, ενώ οι μαθητές του δεν μπορούν να αναγνωρίσουν το ρήμα της πρότασης;
Με το ρητορικό αυτό ερώτημα θέλω να επισημάνω την ανάγκη να διδάσκουμε τη σύνταξη (αλλά και τη γραμματική) σε στάδια. Ας πούμε στην Α΄ λυκείου θα χρειαστεί με ένα διαγνωστικό ή στα πρώτα μαθήματα να επισημάνουμε το επίπεδο των γνώσεων των μαθητών.
Αφού το εντοπίσουμε, θα θέσουμε ως στόχο πχ. να μπορούν οι μαθητές να διακρίνουν το υποκείμενο και το αντικείμενο.
Στη συνέχεια θα εμβαθύνουμε κάνοντας (με βάση και τις αφορμές που δίνουν τα κείμενα) μνεία ας πούμε στα απρόσωπα ρήματα και στη διαφορετική τους σύνταξη.
Αργότερα θα εξηγήσουμε τι σημαίνει επιρρηματικός προσδιορισμός και θα δείξουμε την πολύ μεγάλη ποικιλία με την οποία αυτοί εμφανίζονται. Δεν έχει νόημα να αποστηθίζουν οι μαθητές τη σύνταξη της πρόθεσης υπό. Δείχνοντας στους μαθητές τον πίνακα των προθέσεων και των σημασιών τους που βρίσκεται στο Συντακτικό του Μουμτζάκη, θα τους δώσουμε ως άσκηση να βρουν μέσα στο κείμενό τους πέντε επιρρηματικούς προσδιορισμούς, να τους γράψουν στο τετράδιο και με τη βοήθεια του προαναφερθέντος πίνακα να βρουν τη σημασία τους (αιτία, σκοπός, τρόπος κτλ.).

Με παρόμοιο τρόπο και με βάση τις αφορμές που προσφέρουν τα κείμενα παρουσιάζουμε σε αδρές γραμμές τα συντακτικά φαινόμενα αρχίζοντας από τα πιο θεμελιώδη. Δεν επιμένουμε να αποστηθίσουν τίποτε. Κατά τακτά διαστήματα δίνουμε εργασίες υπομνηστικές του πρώτου συντακτικού φαινομένου, του δεύτερου κτλ.

Όταν θα έρθει η σειρά των δευτερευουσών προτάσεων, πάλι χρειάζεται -επαγωγικά πάντα- να δώσουμε τα πολύ βασικά στοιχεία, ώστε να μπορούν ομαλά να κατανοήσουν τις δευτερεύουσες. Συγκεκριμένα, χρειάζεται να εμπεδώσουν ότι στην αναγνώριση μιας δευτερεύουσας είναι απαραίτητα τα ακόλουθα στοιχεία:
α) εισαγωγή
β) εκφορά
γ) συντακτική θέση
δ) εξάρτηση
ε) αναγνώριση είδους
Είναι πολύ σημαντικότερο να μάθουν αυτά πρώτα και έπειτα όλες τις περιπτώσεις εκφοράς ενός είδους δευτερεύουσας πρότασης.

Διδάσκοντας σύνταξη με κώλα

Ο φιλόλογος που έχει εντρυφήσει στις οδηγίες του Υπουργείου για τη διδασκαλία του πρωτότυπου κειμένου της αρχαίας ελληνικής (Ξενοφώντα, Θουκυδίδη) θα έχει προσέξει την έμφαση που δίνουν οι οδηγίες στη μεταγραφή μιας περιόδου κατά τα κώλα της. Όταν αναγράφεται στον πίνακα το κείμενο (αρχικά από τον καθηγητή και στο μέλλον από τους μαθητές) κατά νοηματικές ενότητες (αυτά είναι τα κώλα) και σχεδιάζονται με γραμμές οι σχέσεις ανάμεσα στο κώλα, ο μαθητής αντιλαμβάνεται άριστα το κείμενο ακόμη και χωρίς γραπτή μετάφραση. Λειτουργεί πολύ αποδοτικά.
Αυτός ο τρόπος μπορεί να συνδυαστεί με αναγραφή αριστερά στον πίνακα βοηθητικών λέξεων, όπως: ποιος, πού, τι, γιατί, υπό ποιες προϋποθέσεις, με ποιο σκοπό, αποτέλεσμα κτό.
Αφού το μεταγράψουμε και γίνει αντιληπτή όλη η δομή και το περιεχόμενο του κειμένου, μπορούμε να δώσουμε έμφαση σε δυο ή τρία κυρίαρχα συντακτικά φαινόμενα που περιέχονται στο κείμενο (π.χ. συνημμένες και απόλυτες μετοχές, επιρρηματικοί προδιορισμοί και πώς διατυπώνονται, ένα είδος πρότασης κτλ.)
Με τον επαγωγικό αυτόν τρόπο και αντιλαμβάνεται ο μαθητής το νόημα και τις λογικές σχέσεις που αρθρώνονται σε ένα κεφάλαιο και κερδίζει γνώσεις συντακτικού ή γραμματικής.
Να ένα παράδειγμα:

Διδάσκοντας αρχαία ελληνικά χωρίς βιβλία

Περιμένουμε τα βιβλία ή συνεργαζόμαστε;

ή πώς μια αβελτερία της πολιτικής μπορεί να γίνει ευκαιρία.

Είναι δεδομένο πλέον πως για 2-3 μήνες τουλάχιστον θα πορευτούμε χωρίς βιβλία. Επομένως πρέπει να λύσουμε το πρόβλημα, αλλά χωρίς να μετατραπούμε σε υπαλλήλους φωτοτυπείου.
Πώς μπορεί να γίνει αυτό;
Μια μέθοδος είναι η ομαδοσυνεργατική.
Μοιράζουμε την τάξη σε 3-4 ομάδες με ανόμοια σύνθεση και δίνουμε σε κάθε ομάδα μια φωτοτυπία με το κείμενο προς επεξεργασία.
Αναθέτουμε κάποια από τα εξής πακέτα ασκήσεων:

1) Σε κάθε ομάδα ζητάμε να συντάξει μια περίοδο του κειμένου.

2α) Στην πρώτη ομάδα ζητάμε τη σύνταξη ενός τμήματος του κειμένου

2β) Στη δεύτερη ομάδα ζητάμε να εντοπίσει ουσιαστικά π.χ. της α΄και της β΄ κλίσης

2γ) Στην τρίτη ομάδα ζητάμε να βρει τη μετάφραση συγκεκριμένων όρων του κειμένου

2δ) Στην τέταρτη ομάδα ζητάμε να μεταφράσει ένα απόσπασμα.

3) Δίνουμε ανά ομάδες το κείμενο και μια δική μας μετάφρασή του στη νέα ελληνική. Και τα δυο κείμενα δίνονται σε απλή μορφή.

Ζητάμε από κάθε ομάδα να αντιστοιχίσει τα δύο κείμενα φράση-φράση.

Παράλληλα και για όλα τα μαθήματα είναι απαραίτητο να αναρτήσουμε στην ιστοσελίδα του σχολείου τα πρώτα τουλάχιστον κεφάλαια των σχολικών εγχειριδίων και παραπέμπουμε εκεί τους μαθητές μας.