ΣΒ 113. Ενδοιαστικεσ Προτασεισ

 

1. Οι ενδοιαστικές προτάσεις είναι ονοματικές προτάσεις επιθυμίας.

2. Οι ενδοιαστικές προτάσεις εξαρτιούνται:

q από ρήματα ή εκφράσεις που δηλώνουν φόβο (φοβοῦμαι, δέδοικα, δέος ἐστὶ)

q από ρήματα ή εκφράσεις που δηλώνουν προφύλαξη (φυλάττομαι, ὁρῶ[1])

q από ρήματα ή εκφράσεις που δηλώνουν υποψία (ὑποπτεύω, ὑποψία ἐστὶ)

 

3. Οι ενδοιαστικές προτάσεις εισάγονται με τους συνδέσμους:

q  μή, ὅπως μὴ (φόβος μήπως γίνει κάτι) (μτφ. "μήπως", "να μη")

q  μή οὐ, μὴ μὴ (φόβος μήπως δε γίνει κάτι) (μτφ. "μήπως δεν", "μη δεν")

 

4. Οι ενδοιαστικές προτάσεις εκφέρονται με τις εγκλίσεις:

α) υποτακτική (φόβος που αφορά το μέλλον, προσδοκώμενος), όταν εξαρτιούνται από ρήμα αρκτικού χρόνου.

β) οριστική μέλλοντα[2] (φόβος που αφορά το μέλλον, προσδοκώμενος)

γ) οριστική όχι μέλλοντα (φόβος που είναι ισχυρός τόσο, ώστε φαίνεται σαν πραγματικός)

δ) δυνητική ευκτική (όταν ο φόβος εμφανίζεται σαν πιθανός, ενδεχόμενος)

ε) δυνητική οριστική (όταν ο φόβος εμφανίζεται ότι θα ήταν δυνατό να πραγματοποιηθεί, αλλά τελικά δεν πραγματοποιήθηκε.)

στ) ευκτική πλάγιου λόγου (όταν υπάρχει ιστορική εξάρτηση, οπότε ο φόβος αναφέρεται στο παρελθόν)

 

5. Οι ενδοιαστικές προτάσεις χρησιμεύουν ως:

α) υποκείμενα απρόσωπων ρημάτων και απρόσωπων εκφράσεων

β) αντικείμενα μεταβατικών προσωπικών ρημάτων

γ) επεξηγήσεις δεικτικών αντωνυμιών ή άλλων ασαφών λέξεων μιας άλλης πρότασης (συνήθως σύστοιχων υποκειμένων και σύστοιχων αντικειμένων).

 

6. Παρατηρήσεις

α) Η ενδοιαστική που εκφέρεται με δυνητική ευκτική (σπάνια και με δυν. οριστική) χρησιμεύει συνήθως σαν απόδοση υποθετικού λόγου.

β) Προτάσεις με τα: μὴ ή μὴ οὐ + υποτακτική και με τα ὅπως μὴ ή μὴ οὐ + υποτακτική ή οριστική μέλλοντα χωρίς εξάρτηση, είναι ανεξάρτητες ενδοιαστικές προτάσεις.

γ) Συχνά, παρ' όλο που το ρήμα εξάρτησης είναι ιστορικού χρόνου, η ενδοιαστική πρόταση εκφέρεται με υποτακτική ή οριστική μέλλοντα αντί της ευκτικής του πλάγιου λόγου, για να προβληθεί ο φόβος με μεγαλύτερη βεβαιότητα.

 

7. Παραδείγματα

α) Φοβοῦμαι μὴ ὁ πατὴρ ἔλθῃ αἰφνιδίως.

β) Δέδοικα ὅπως μὴ πόλεμος γενήσεται.

γ) Εὐλαβοῦ μὴ φανῇς κακός.

δ) Φυλαξάσθων, ὅπως μὴ προδῶσιν τὴν πόλιν.

ε) Δέδια μὴ οὐκ ἔχῃ Κῦρος τὸ ἄγημα μετ' αὐτοῦ.

στ) Νῦν δὲ φοβούμεθα μὴ ἅμα ἀμφοτέρων ἡμαρτήκαμεν.

ζ) Φοβοῦμαι δὲ τοὐναντίον, μὴ τοιοῦτός τις ὑμῖν λογισμὸς ἐμπέσῃ.

 

8. Ασκήσεις για Γ΄ Γυμνασίου και Α΄ λυκείου

Άσκηση 8.1. Να συμπληρώσετε τα κενά με τον κατάλληλο σύνδεσμο (μή ή μὴ οὐ) και την κατάλληλη έγκλιση του ρήματος στην παρένθεση.

1.      Φοβοῦμαι ________ οἱ πολέμιοι ________ (ἔρχομαι, Υποτακτική). [= Φοβάμαι μήπως έρθουν οι εχθροί]

2.      Δέδοικα ________ ὁ φίλος (βοηθέω-ῶ, Υποτακτική). [= Φοβάμαι μήπως δεν βοηθήσει ο φίλος]

3.      Ἐφοβούμην ________ οἱ στρατιῶται ________ (νικῶμαι, Ευκτική Πλαγίου Λόγου). [= Φοβόμουν μήπως νικηθούν οι στρατιώτες]

4.      Κίνδυνός ἐστι ________ οἱ πολῖται τοῖς νόμοις ________ (πείθομαι, Υποτακτική). [= Υπάρχει κίνδυνος μήπως οι πολίτες δεν υπακούουν στους νόμους]

Άσκηση 8.2: Να υπογραμμίσετε τις ενδοιαστικές προτάσεις και να τις μεταφράσετε στα Νέα Ελληνικά.

1.     Δέδοικα μὴ οὐκ ἔχω ἱκανοὺς φίλους.

Μετάφραση:

 

2. Οἱ Ἀθηναῖοι ἐφοβοῦντο μὴ οἱ Λακεδαιμόνιοι σφᾶς ἐγκαταλίποιεν.

Μετάφραση:

 

3. Φροντίζετε μὴ οὐ τὰ δίκαια ποιῆτε.

Μετάφραση:

 

Άσκηση 8.3: Να συνδέσετε τις δύο προτάσεις ώστε η δεύτερη να γίνει Ενδοιαστική πρόταση (προσοχή στην έγκλιση ανάλογα με τον χρόνο του ρήματος εξάρτησης).

1.         Κύρια: Οἱ στρατιῶται ὑπώπτευον (ιστορικός χρόνος). Προς σύνδεση: Οἱ πολέμιοι ἐπιτίθενται (σημασία: μήπως επιτεθούν).  

 

2.         Κύρια: Φόβος ἐστὶ τοῖς πολίταις (αρκτικός χρόνος). Προς σύνδεση: Ὁ τύραννος καταλύει τὴν δημοκρατίαν (σημασία: μήπως καταλύσει).  

 

Άσκηση 8.4: Να μετατρέψετε τον υπογραμμισμένο ονοματικό προσδιορισμό σε δευτερεύουσα ενδοιαστική πρόταση.

Παράδειγμα: Φοβοῦμαι τὴν ἧτταν -> Φοβοῦμαι μὴ ἡττηθῶμεν.

1.   Δέδοικα τὴν τῶν θεῶν τιμωρίαν.

Μετατροπή: Δέδοικα

 

2.      Ἐφοβούμην τὴν τοῦ χειμῶνος ἔλευσιν.

Μετατροπή: Ἐφοβούμην

 

3.      Κίνδυνός ἐστι ἡ τῆς πόλεως ἅλωσις.

Μετατροπή: Κίνδυνός ἐστι

 

Άσκηση 8.5: Ποια από τα ρήματα που ακολουθούν παίρνουν ως συμπλήρωμα ενδοιαστικές προτάσεις;

φοβοῦμαι, ἡγοῦμαι, δέδοικα / δέδια,  φημί, ἀγγέλλω, ὀκνῶ, βούλομαι, ἐπιθυμῶ, ὑποπτεύω, ποιῶ, φυλάττομαι (προσέχω, προφυλάσσομαι μήπως πάθω κάτι), ἀθυμῶ (χάνω το θάρρος μου (μήπως συμβεί κάτι κακό)), πράττω, κίνδυνός ἐστι, δεινόν ἐστι (είναι φοβερό)

 

9. Ασκήσεις για Β΄και Γ΄ Λυκείου

α) Να αναγνωριστούν οι ενδοιαστικές προτάσεις ως προς το είδος, την εξάρτηση, την εισαγωγή, την εκφορά και τη σημασία.

α) ὁρῶμεν μὴ Θεμιστοκλῆς λαμβάνῃ ἐκ Περσίας ἄγημά τι.

β) δέος ἦν μὴ οἱ πολέμιοι ἐπιθῶνται ἡμῖν τῆς νυκτός.

γ) Ξενοφῶν ἠρνεῖτο δοῦναι βοήθειαν τοῖς Καρσὶν μὴ οὐκ ἔχοι ἱκανὸν στρατὸν.

δ) οἴμοι τάλας, ὁ Ζεὺς ὅπως μὴ μ' ὄψεται.

ε)  ὅρα μὴ ψευδόμενος ἐλήρει.

στ) τόδε ἄδηλον παντί, μὴ ὁ θάνατος ἐξαπίνης λάβῃ φίλα πρόσωπα.

ζ) Ὑποπτεύει μὴ οὐ ἀπελεύσονται οἱ ξύμμαχοι πρὸ τῆς μάχης. 

η) εὐλαβοῦνται τοὺς ἐναντίους μὴ προκατέλαβον τὰ κατάντη χωρία. 

θ) Ἐφοβεῖτο Δαρεῖος μὴ ἐπέλθοι ἂν ὁ τῶν πολεμίων στόλος ἐκ θαλάττης.

ι) Τρόμος ἔσχεν Κρίτωνα μὴ ἀφίκετο ἂν τῆς νυκτὸς ἡ Πάραλος.

 

β) Να αντικαταστήσετε τα ρήματα των παραδειγμάτων (9α-ζ) με άλλα και να διευκρινίσετε τι δηλώνει κάθε νέο παράδειγμα.

 

Αντώνης Μιχαηλίδης

Φιλόλογος

 

 

 

 

---

[1] μτφ. προσέχω, κοιτάζω.

[2] Σε αυτήν την περίπτωση η ενδοιαστική πρόταση τυπικά μόνο είναι πρόταση επιθυμίας, ενώ ουσιαστικά είναι πρόταση κρίσεως. Το ίδιο ισχύει και για τις περιπτώσεις γ) και δ). 

 

ΣΒ 128. Εναντιωματικεσ Kai Παραχωρητικεσ Προτασεισ

 

1. Οι δευτερεύουσες εναντιωματικές προτάσεις εκφράζουν αντίθεση, εναντίωση προς το νόημα της (κύριας) πρότασης που προσδιορίζουν. Δέχονται άρνηση συνήθως μή.

Οι εναντιωματικές προτάσεις είναι στην πραγματικότητα υποθετικές προτάσεις και έχουν την ίδια σύνταξη και την ίδια άρνηση με αυτές (συνήθως μή). Έτσι οι προτάσεις αυτού του είδους, εκτός από αντίθεση προς το περιεχόμενο της κύριας πρότασης, μπορεί να εκφράζουν μια προϋπόθεση που κάποιος αναγνωρίζει και επομένως την "παραχωρεί" ή "ενδίδει" σε αυτήν, το προσδοκώμενο αποτέλεσμα της οποίας όμως δεν εκπληρώνεται, μια κατάσταση πραγμάτων της οποίας η προσδοκώμενη συνέπεια δεν εκδηλώνεται κτό.,

Παρατήρηση: Συχνά στην κύρια πρόταση υπάρχουν οι αντιθετικοί σύνδεσμοι ή λέξεις: καίπερ, ἀλλά, ὅμως, ἀλλ’ ὅμως, ἀλλὰ καί, ἀλλ’ οὖν.

π.χ. Εἰ καὶ μὴ βλέπεις, φρονεῖς ὅμως.  

2α. Οι εναντιωματικές προτάσεις εισάγονται:

α. εἰ καὶ (= αν και, μολονότι, ενώ) και εκφέρονται με οριστική ή ευκτική.

Δηλώνουν εναντίωση προς κάτι που θεωρείται πραγματικό και βέβαιο.

π.χ. Φήσουσί με σοφὸν εἶναι, εἰ καὶ οὐκ εἰμί.

Εἰ καὶ μὴ δεινὸς πρὸς ταῦτα πέφυκα, βοηθήσω τῷ πατρὶ καὶ ἐμαυτῷ.

β. ἐὰν καί, ἂν καί, ἢν καὶ (= αν και, μολονότι, ενώ) και εκφέρονται με Υποτακτική.

π.χ. Εἰ καὶ μὴ βούλονται, πάντες αἰσχύνονται μὴ πράττειν τὰ δίκαια.

Πάντες οὖν ἄνθρωποι, ὅταν ἀναγκασθῶσιν, ἐὰν καὶ μὴ βούλωνται παντὶ πολεμοῦσι.

Παρατηρήσεις: 1. Όταν μετά από τους συνδέσμους «εἰ», «ἐάν», «ἄν», «ἢν» ακολουθεί ο «καί», δεν έχουμε πάντα εναντιωματική πρόταση, αλλά:

i) Ο καὶ μπορεί να λειτουργεί ως προσθετικός ή μεταβατικός σύνδεσμος και όχι ως εναντιωματικός. π.χ. Τόδε δὲ διανοηθῶμεν, εἰ καὶ σοὶ συνδοκεῖ. (μτφρ. Ας εξετάσουμε κι αυτό, αν δηλαδή και εσύ σκέφτεσαι το ίδιο).

ii) Ο καὶ μπορεί να λειτουργεί ως συμπλεκτικός σύνδεσμος που συνδέει μεταξύ τους προτάσεις που εισάγονται με το «εἰ» (πλάγιες ερωτηματικές, αιτιολογικές), ή με τα «ἐάν», «ἄν», «ἢν» (υποθετικές).

π.χ. Εἰ τούτων μὴ ἀμελήσομεν καὶ εἰ τοῖς συμμάχοις βοηθήσομεν οὐδὲν δεινὸν συμβήσεται. (μτφρ. Αν δεν αδιαφορήσουμε γι’ αυτά και αν βοηθήσουμε τους συμμάχους, τίποτα κακό δε θα συμβεί).

2β. Οι παραχωρητικές ή ενδοτικές προτάσεις εισάγονται:

α. καὶ εἰ, κεἰ, καὶ ἄν, κἄν, καὶ ἐάν, καὶ ἤν, (ακόμη κι αν, έστω κι αν, κι αν ακόμα), όταν εξαρτώνται από καταφατική πρόταση.

π.χ. Ὥστ' ἐλπίζω καὶ εἴ τις πρός με τυγχάνει ἀηδῶς διακείμενος, μεταμελήσειν αὐτῷ…

π.χ. Ἴσως δὲ καὶ αὗθις ἀναγκασθησόμεθα πολεμεῖν ἐκείνῳ, κἂν νῦν μὴ έθέλωμεν.

π.χ. Χρὴ ποιεῖν με τοῦτο, καὶ εἰ μὴ πέποιθα. (έστω κι αν δεν είμαι πεπεισμένος)

β. οὐδ’ εἰ, μηδ’ εἰ, οὐδ’ ἐάν, μηδ’ ἐάν, οὐδ’ ἄν, μηδ’ ἄν, οὐδ’ ἤν, μηδ’ ἤν (= ούτε κι αν), όταν εξαρτώνται από αρνητική πρόταση και δηλώνουν παραχώρηση προς κάτι αβέβαιο ή μη πραγματικό ή υποθετικό ή απίθανο.

π.χ. Μηδ’ ἂν εὐορκεῖν μέλλῃς, μηδένα θεῶν ὁμόσῃς. (μτφρ. Ούτε κι αν πρόκειται να τηρήσεις τον όρκο σου, μην ορκισθείς σε κανέναν από τους θεούς).

π.χ. Οὐδ' εἰ πάντες ἔλθοιεν Πέρσαι, πλήθει οὐχ ὑπερβαλοίμεθ' ἂν τοὺς πολεμίους. (μτφρ. Ακόμη και αν έρθουν όλοι οι Πέρσες, δεν θα μπορέσουμε να ξεπεράσουμε τους εχθρούς στο πλήθος).

3α. Οι εναντιωματικές προτάσεις εκφέρονται με τις εγκλίσεις των υποθετικών προτάσεων και σχηματίζουν όλα τα είδη των υποθετικών λόγων.

3β. Οι παραχωρητικές προτάσεις εκφέρονται με τις εγκλίσεις των υποθετικών προτάσεων και σχηματίζουν όλα τα είδη των υποθετικών λόγων.:

i) Οριστική ή ευκτική, όταν εισάγονται με το καὶ εἰ, κεἰ, οὐδ’ εἰ, μηδ’ εἰ:

Οὐδ’ εἴ με ἐκέλευες ταῦτα ποιεῖν, ἡδέως ἂν ταῦτα ἐποίουν.

ii) Υποτακτική, όταν εισάγονται με τα καὶ ἐάν, καὶ ἄν, κἄν, καὶ ἤν, οὐδ’ ἐάν, μηδ’ ἐάν, οὐδ’ ἄν, μηδ’ ἄν, οὐδ’ ἤν, μηδ’ ἤν:

Καὶ ἂν οἱ πολέμιοι τὸ ναυτικὸν ἡμῶν κρατήσωσι, κρατήσομεν αὐτῶν.

4.1 Συντακτικός ρόλος

Η εναντιωματική πρόταση λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός της εναντίωσης στο ρήμα της πρότασης από την οποία εξαρτάται.

π.χ. Εἰ καὶ ἔχομεν χρήματα, ὅμως οὐκ εὐτυχοῦμεν.

Η παραχωρητική πρόταση μπορεί να λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός της παραχώρησης στο ρήμα της πρότασης, από την οποία εξαρτάται.

π.χ. Ἀνὴρ πονηρὸς δυστυχεῖ, κἂν εὐτυχῇ.

 

4.2 Iσοδύναμες συντακτικές μορφές

Εναντίωση εκφράζουν επίσης:  

α) οι εναντιωματικές μετοχές· 

β) οι εμπρόθετοι προσδιορισμοί που δηλώνουν εναντίωση.

Παραχώρηση εκφράζουν επίσης:  

α) οι παραχωρητικές μετοχές· 

β) οι εμπρόθετοι προσδιορισμοί που δηλώνουν παραχώρηση.

 

5. Ασκήσεις

5.1 Να βρείτε και να αναγνωρίσετε πλήρως (εισαγωγή, εκφορά, συντακτικός ρόλος) τις δευτερεύουσες εναντιωματικές προτάσεις στα παρακάτω παραδείγματα:

1. Ἄνδρες, ἡμεῖς μὲν ἐροῦμεν ὑμῖν τἀληθῆ, εἰ καί τισι δόξομεν λίαν παράδοξα λέγειν.

2. Φίλον τε γὰρ ἡγοῦνται τὸν ὑπουργοῦντα, ἢν καὶ πρότερον ἐχθρὸς ᾖ.

3. Ἄξιον γὰρ ἀκοῦσαι τὸ διήγημα τοῦτο, εἰ καὶ μὴ προσήκοι Κλεοκράτει.

4. Εἰ καὶ περὶ τοὺς ἄλλους πρᾳότατος ᾖν, ἀλλ’ οὖν ἂν ἀγανακτήσειεν.  

5. Γελᾷ δ’ ὁ μωρός, κἄν τι μὴ γελοῖον ᾖ.

6. Καὶ εἰ κακῶς ἔχει τὰ πράγματα, ὅμως ἔστι ταῦτα ἐπανορθώσασθαι.

7. Καὶ εἰ μηδένα ἄνθρωπον ᾐσχύνου, τοὺς θεοὺς ἐχρῆν σε δεδιέναι.

8. Οὐδεὶς ἂν ἔτι πιστεῦσαι δύναιτο ὑμῖν, οὐδ’ εἰ πάνυ προθυμοῖτο.

 

5.2 Να χαρακτηρίσετε ως εναντιωματικές, παραχωρητικές ή υποθετικές τις ακόλουθες προτάσεις:

1. Εἰ καὶ χρήματα ἔχομεν, οὐκ εὐτυχοῦμεν.

2. Τῷ λιμῷ ὑμεῖς οὐδ’ εἰ πάνυ ἀγαθοὶ εἴητε, δύναισθε ἂν μάχεσθαι.

3. Οὐδεὶς γὰρ ζῴη γ’ ἄν, εἰ μὴ τρέφοιτο.

4. Ἀνὴρ πονηρὸς δυστυχεῖ, κἂν εὐτυχῇ.

5. Καὶ εἰ μή τι κωλύει, ἐθέλω αὐτοῖς διαλεχθῆναι.

6. Οἱ στρατιῶται πρὸς ὑμᾶς βλέπουσι, κἂν μὲν ὑμᾶς ὁρῶσιν ἀθύμους, πάντες κακοὶ ἔσονται.

 7. Ἂν μὴ πιστεύητε, πέμψατε πρέσβεις.

8. Αἱρήσομεν τὸ χωρίον, ἂν καὶ αὐτοὶ ἡμῖν βοηθῶσιν.

9. Ἡμεῖς νικῶμέν τε βασιλέα καὶ εἰ μὴ ὑμεῖς ἤλθετε, ἐπορευόμεθα ἂν ἐπὶ βασιλέα.

 

5.3 Αφού χαρακτηρίσετε το είδος των ακόλουθων δευτερευουσών προτάσεων, να τις μετατρέψετε σε ομόλογες μετοχές:

1. Καὶ εἰ δὶς ἀποθάνοιεν, οὐ δίκην δοῦναι δύναιντ’ ἂν ἀξίαν.

2. Ἀγησίλαος δέ, εἰ καὶ ᾐσθάνετο ταῦτα, ὅμως ἐπέμενε ταῖς σπονδαῖς.

3. Εἰ καὶ ἐγένετο κυρία τοσούτων ἀγαθῶν, οὐκ ἐφθόνησεν τοῖς ἄλλοις.

4. Κἂν μὴ ἐθέλωμεν πολεμεῖν, ἴσως ἀναγκασθησόμεθα τοῦτο ποιεῖν.

5. Οὐ δίκαιόν μοι δοκεῖς ἐπιχειρεῖν πρᾶγμα, σαὐτὸν προδοῦναι, εἰ καὶ ἔξεστι σωθῆναι.

6. Καὶ εἰ θαλάσσης εἴργοντο οἱ κρατοῦντες τῆς γῆς, δύναιντ’ ἂν καλῶς διαζῆν.

7. Πρὸς δὲ καὶ τῷ λιμῷ μαχοίμεθ’ ἄν, καὶ εἰ ἐλάχιστος σῖτος ἐν τῇ χώρᾳ μένοι.

8. Εἰ καὶ εἰρήνη ἐστί, ἀνάστατοι ὑπὸ Θηβαίων γεγενήμεθα.

9. Ἀνάγκη οὖν, εἰ καὶ μὴ δεινὸς πρὸς ταῦτα πέφυκα, βοηθεῖν τῷ πατρί.

 

5.4 Αφού λάβετε υπόψη σας το περιεχόμενο των περιόδων, να συνδέσετε την κύρια πρόταση με τη δευτερεύουσα εναντιωματική ή παραχωρητική, χρησιμοποιώντας τον κατάλληλο σύνδεσμο.

1. …………………… πολλοὺς κινδύνους ὑπὲρ ὑμῶν κεκινδύνευκα, νυνὶ δέομαι μὴ στερηθῆναι τῶν ἐμαυτοῦ.

2. Ἴσμεν δὲ ὅτι πάντες ποταμοί, …………………… πρόσω τῶν πηγῶν ἄποροι εἰσί, προϊοῦσιν δὲ πρὸς τὰς πηγὰς διαβατοὶ γίγνονται.

3. Λέξω ἡμῖν πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν, …………………… δόξω τισὶ λίαν παράδοξα λέγειν.

4. …………………… εὐορκεῖν μέλλῃς, μηδένα θεὸν ὀμόσῃς.

5. …………………… οἱ πολέμιοι τὸ ναυτικὸν ἡμῶν νικήσωσι, κρατήσομεν αὐτούς.

6. Ἔστιν ταῦτα ἐπανορθώσασθαι, …………………… οὕτως ἔχῃ ταῦτα.

7. Φίλιππος τοὺς δούλους πέμπει, …………………… αὐτὸς μὴ παρῇ.

8. Ταῦτα σαφῆ δείγματα τῆς Φιλίππου γνώμης ἐστι, …………………… μικρά τις ἡγεῖται εἶναι.

9. Πόλιν μέν, …………………… μὴ βλέπεις, φρονεῖς δ’ ὅμως οἵᾳ νόσῳ ξύνεστιν.

 

                                                                                                      Αντώνης Μιχαηλίδης

                                                                                                             Φιλόλογος

 

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΙΙ

ΕΝΑΝΤΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΧΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

1. Τι είναι και σε τι διαφέρουν

Εναντιωματικές λέγονται οι δευτερεύουσες επιρρηματικές προτάσεις που φανερώνουν εναντίωση, δηλαδή ισχυρή αντίδραση προς κάτι που το θεωρούμε πραγματικό και το οποίο δηλώνεται από την πρόταση που προσδιορίζουν και από την οποία εξαρτώνται.

Οι παραχωρητικές προτάσεις εκφράζουν μια υποθετική κατάσταση που, κι αν δεχτούμε ότι αληθεύει, δεν αναιρεί το περιεχόμενο της πρότασης εξάρτησης, συνήθως της κύριας. Αποτελούν, δηλαδή, μια κατηγορία υποθετικών προτάσεων.

Αν και οι δύο εκφράζουν ένα κώλυμα ή μια αντίθεση προς το περιεχόμενο της κύριας πρότασης, η διαφορά τους έγκειται στην πραγματικότητα ή την υποθετικότητα  της κατάστασης. Όταν το καί ακολουθεί το εἰ, τονίζει το γεγονός (εἰ καί = αν και πράγματι). Όταν προηγείται, τονίζει την υπόθεση (καὶ εἰ = ακόμα και στην περίπτωση που...).

2. Πώς εισάγονται

2.1 Οι εναντιωματικές προτάσεις εισάγονται με τους συνδέσμους: εἰ καί, ἂν (ἤν, ἐάν) καί, επειδή φανερώνουν κάτι πραγματικό, το οποίο όμως δεν είναι αρκετό για να εμποδίσει αυτό που λέει η κύρια πρόταση.

Εἰ καὶ μὴ βλέπεις, φρονεῖς δ’ ὅμως (= αν και δε βλέπεις, όμως σκέφτεσαι).

Τὰ δίκαια πάντες, ἐὰν καὶ μὴ βούλωνται, μέχρι τού γε αἰσχύνονται μὴ πράττειν (= τα δίκαια όλοι, αν και δε θέλουν, τουλάχιστο ως ένα σημείο ντρέπονται να μην τα κάνουν).

2.2 Οι παραχωρητικές (ή ενδοτικές)  προτάσεις  εισάγονται με τους συνδέσμους: καὶ εἰ, καὶ ἄν (κἄν)

ή, αν η κύρια πρόταση είναι αρνητική, με τους συνδέσμους: οὐδ’ εἰ, οὐδ’ ἐάν, μηδ’ ἐάν.

Παραδείγματα

Εἰ καί μικρά ἐστιν, ὅμως ὠφέλιμά ἐστι. (Αν και είναι μικρά [που είναι], εντούτοις είναι ωφέλιμα).

Καὶ εἰ μηδέν ἔχομεν, οὐκ ἀθυμοῦμεν. (Ακόμα και αν δεν έχουμε τίποτα [που μπορεί να έχουμε], δεν απογοητευόμαστε).

«Κἂν μηδὲν διορίσωμεν, ἀλλ’ οὕτως ἁπλῶς εἴπωμεν...» (Ισοκράτης, 4.39) «Ακόμα κι αν δεν ορίσουμε τίποτα (για χάρη της υπόθεσης), αλλά μιλήσουμε έτσι απλά...»

«...καὶ εἰ μὴ μετ’ ἐκείνων ἦμεν, ὅμως ἄν...» (Θουκυδίδης, 3.55)

 

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΙΙ

Σ10102

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αιτιολογικές προτάσεις

 2026

Αιτιολογικές Προτάσεις

Σύντομη Θεωρία

Εισαγωγή: Εισάγονται κυρίως με τους αιτιολογικούς συνδέσμους: ὅτι, διότι, ἐπεί, ἐπειδή, ὡς.

Εκφορά: Εκφορά:  

• α) απλή οριστική, όταν το αίτιο είναι πραγματικό        
• β) δυνητική οριστική, όταν το αίτιο μπορούσε να συμβεί στο παρελθόν
• γ) δυνητική ευκτική, όταν το περιεχόμενο της πρότασης παρίσταται ως δυνατό κατά το παρόν ή το μέλλον.
• δ) Ευκτική του πλαγίου λόγου: Όταν η αιτιολογία είναι γνώμη κάποιου άλλου (μετά από ιστορικό χρόνο).

Συντακτικός ρόλος: Λειτουργούν ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί της αιτίας στο ρήμα της πρότασης που εξαρτώνται.

Ασκήσεις Εμπέδωσης

Άσκηση 1: Εντοπισμός και Μετάφραση

Στις παρακάτω προτάσεις, υπογραμμίστε την αιτιολογική πρόταση και μεταφράστε το νόημα στα νέα ελληνικά.

1. Οἱ στρατιῶται ἐχαλέπαινον, ὅτι οὐκ ἔλαβον τὸν μισθόν.
2. Ἐπεὶ ἡμέρα ἐγένετο, οἱ πολέμιοι ἀπῆλθον.
3. Πάντες τιμῶσι τὸν δίκαιον ἄνθρωπον, διότι ἀγαθὸς εἴη.
4. Οἱ Ἀθηναῖοι ἐνόμιζον εὐδαίμονες εἶναι, ὡς ἐνίκησαν τοὺς Πέρσας.

Άσκηση 2: Συμπλήρωση Κενών

Συμπληρώστε τα κενά με τον κατάλληλο αιτιολογικό σύνδεσμο (ὅτι, ἐπεί, διότι) και βάλτε το ρήμα στη σωστή μορφή της Οριστικής.

1. Οἱ μαθηταὶ χαίρουσι __________ (μανθάνω - παρακείμενος: μεμαθήκασι) πολλά.
2. __________ (εἰμί - παρατατικός: ἦν) νύξ, οὐδὲν ἑωρῶμεν (δεν βλέπαμε τίποτα).
3. Τὸν Σωκράτη ἐθαύμαζον __________ (διδάσκω - οριστική ενεστώτα) τὴν ἀλήθειαν.

Άσκηση 3: Διάκριση Αντικειμενικής/Υποκειμενικής Αιτιολογίας

Στις παρακάτω προτάσεις, προσδιορίστε αν η αιτία είναι βέβαιη (Οριστική) ή αν μεταφέρεται ως γνώμη άλλου (Ευκτική του Πλαγίου Λόγου).

1. Ἐκάκιζον (κατηγορούσαν) τὸν Περικλέα, ὅτι οὐκ ἐπεξάγοι (ευκτική) τοὺς στρατιώτας.
• Απάντηση: ____________________
2. Οἱ Λακεδαιμόνιοι ὠργίζοντο, διότι οἱ Ἀθηναῖοι ἐτείχιζον (οριστική) τὴν πόλιν.
• Απάντηση: ____________________

Άσκηση 4: Σύνθεση Προτάσεων

Ενώστε τις δύο απλές προτάσεις σε μία, χρησιμοποιώντας έναν αιτιολογικό σύνδεσμο.

• Παράδειγμα: Πρόταση Α: Ὁ παῖς κλαίει.
• Πρόταση Β: Ἀπώλεσεν τὸ βιβλίον.
• Σύνθεση: Ὁ παῖς κλαίει, ὅτι ἀπώλεσεν τὸ βιβλίον.

1. Α: Οἱ πολῖται φοβοῦνται. / Β: Οἱ πολέμιοι ἐγγύς εἰσιν.

2. Α: Ὁ στρατηγὸς ἐπαινεῖ τοὺς στρατιώτας. / Β: Ἀνδρείως ἐμαχέσαντο.

 

Λεξιλόγιο για βοήθεια:

• χαλεπαίνω: οργίζομαι
• μισθός: πληρωμή
• ἐπεὶ: επειδή / αφού
• ἐκάκιζον: κατηγορούσαν / θεωρούσαν δειλό
• ἐπεξάγω: βγάζω το στρατό για μάχη
• τειχίζω: χτίζω τείχη

 Άσκηση 5. Μετατροπή προσδιορισμών της αιτίας

Να τρέψετε τους υπογραμμισμένους προσδιορισμούς της αιτίας (μετοχές, εμπρόθετους, δοτικές) σε δευτερεύουσες αιτιολογικές προτάσεις χρησιμοποιώντας τον σύνδεσμο που σας δίνεται στην παρένθεση και επιλέγοντας την έγκλιση εκφοράς.

1. Μετατροπή Αιτιολογικής Μετοχής

Η μετοχή αναλύεται σε πρόταση στο ίδιο πρόσωπο και χρόνο με το ρήμα (συνήθως).

1.      Οἱ πολέμιοι, δεδιότες (=επειδή φοβούνταν) τὴν ἧτταν, ἀπῆλθον. (σύνδεσμος: ἐπεί)

2.      Οἱ στρατιῶται, πεινῶντες, οὐκ ἐδύναντο μάχεσθαι. (σύνδεσμος: ὅτι)

3.      Ἀποροῦντες χρημάτων, οἱ σύμμαχοι κατέλυσαν τὸν πόλεμον. (σύνδεσμος: ἐπειδή)

 

2. Μετατροπή Εμπρόθετου Προσδιορισμού

Μετατρέψτε το ουσιαστικό σε ρήμα της αιτιολογικής πρότασης.

1.      Τὸν Περικλέα ἐθαύμαζον διὰ τὴν σοφίαν αὐτοῦ. (σύνδεσμος: διότι)

o    Βοήθεια: "διότι σοφὸς ἦν"

2.      Οἱ πολῖται ἐταράττοντο ὑπὸ τοῦ φόβου. (σύνδεσμος: ὡς)

3.      Ἐπὶ τῇ νίκῃ οἱ Ἀθηναῖοι ἔθυον τοῖς θεοῖς. (σύνδεσμος: ἐπεί)

 

3. Μετατροπή Δοτικής της Αιτίας

Η δοτική φανερώνει το αναγκαστικό αίτιο.

1.      Οἱ νέοι ἥδονται (=χαίρονται) ταῖς τιμαῖς. (σύνδεσμος: ὅτι)

2.      Ὁ βασιλεὺς ἐχαλέπαινε τῇ ἀδικίᾳ τῶν στρατηγῶν. (σύνδεσμος: διότι)

3.      Οἱ σύμμαχοι φθόνῳ ἐπολέμουν τοῖς Ἀθηναίοις. (σύνδεσμος: ἐπειδή)

Παράδειγμα:

·         Αρχική: Οἱ μαθηταὶ ἐπαινοῦνται διὰ τὴν ἐπιμέλειαν. (Εμπρόθετος)

·         Μετατροπή: Οἱ μαθηταὶ ἐπαινοῦνται, διότι ἐπιμελεῖς εἰσίν. (Αιτιολογική Πρόταση)

 

Λεξιλόγιο & Στοιχεία για το Ρήμα:

·         δεδιότες: μετοχή του δέδοικα (φοβάμαι).

·         πεινῶντες: από το πεινάω-ῶ.

·         ἀποροῦντες: από το ἀπορέω-ῶ (έχω έλλειψη).

·         ἥδονται: χαίρονται (ρήμα: ἥδομαι).

·         ἐχαλέπαινε: οργιζόταν (ρήμα: χαλεπαίνω).

·         φθόνῳ: από το φθόνος (ζήλια).