ΣΒ 128. Εναντιωματικεσ Kai Παραχωρητικεσ Προτασεισ

 

1. Οι δευτερεύουσες εναντιωματικές προτάσεις εκφράζουν αντίθεση, εναντίωση προς το νόημα της (κύριας) πρότασης που προσδιορίζουν. Δέχονται άρνηση συνήθως μή.

Οι εναντιωματικές προτάσεις είναι στην πραγματικότητα υποθετικές προτάσεις και έχουν την ίδια σύνταξη και την ίδια άρνηση με αυτές (συνήθως μή). Έτσι οι προτάσεις αυτού του είδους, εκτός από αντίθεση προς το περιεχόμενο της κύριας πρότασης, μπορεί να εκφράζουν μια προϋπόθεση που κάποιος αναγνωρίζει και επομένως την "παραχωρεί" ή "ενδίδει" σε αυτήν, το προσδοκώμενο αποτέλεσμα της οποίας όμως δεν εκπληρώνεται, μια κατάσταση πραγμάτων της οποίας η προσδοκώμενη συνέπεια δεν εκδηλώνεται κτό.,

Παρατήρηση: Συχνά στην κύρια πρόταση υπάρχουν οι αντιθετικοί σύνδεσμοι ή λέξεις: καίπερ, ἀλλά, ὅμως, ἀλλ’ ὅμως, ἀλλὰ καί, ἀλλ’ οὖν.

π.χ. Εἰ καὶ μὴ βλέπεις, φρονεῖς ὅμως.  

2α. Οι εναντιωματικές προτάσεις εισάγονται:

α. εἰ καὶ (= αν και, μολονότι, ενώ) και εκφέρονται με οριστική ή ευκτική.

Δηλώνουν εναντίωση προς κάτι που θεωρείται πραγματικό και βέβαιο.

π.χ. Φήσουσί με σοφὸν εἶναι, εἰ καὶ οὐκ εἰμί.

Εἰ καὶ μὴ δεινὸς πρὸς ταῦτα πέφυκα, βοηθήσω τῷ πατρὶ καὶ ἐμαυτῷ.

β. ἐὰν καί, ἂν καί, ἢν καὶ (= αν και, μολονότι, ενώ) και εκφέρονται με Υποτακτική.

π.χ. Εἰ καὶ μὴ βούλονται, πάντες αἰσχύνονται μὴ πράττειν τὰ δίκαια.

Πάντες οὖν ἄνθρωποι, ὅταν ἀναγκασθῶσιν, ἐὰν καὶ μὴ βούλωνται παντὶ πολεμοῦσι.

Παρατηρήσεις: 1. Όταν μετά από τους συνδέσμους «εἰ», «ἐάν», «ἄν», «ἢν» ακολουθεί ο «καί», δεν έχουμε πάντα εναντιωματική πρόταση, αλλά:

i) Ο καὶ μπορεί να λειτουργεί ως προσθετικός ή μεταβατικός σύνδεσμος και όχι ως εναντιωματικός. π.χ. Τόδε δὲ διανοηθῶμεν, εἰ καὶ σοὶ συνδοκεῖ. (μτφρ. Ας εξετάσουμε κι αυτό, αν δηλαδή και εσύ σκέφτεσαι το ίδιο).

ii) Ο καὶ μπορεί να λειτουργεί ως συμπλεκτικός σύνδεσμος που συνδέει μεταξύ τους προτάσεις που εισάγονται με το «εἰ» (πλάγιες ερωτηματικές, αιτιολογικές), ή με τα «ἐάν», «ἄν», «ἢν» (υποθετικές).

π.χ. Εἰ τούτων μὴ ἀμελήσομεν καὶ εἰ τοῖς συμμάχοις βοηθήσομεν οὐδὲν δεινὸν συμβήσεται. (μτφρ. Αν δεν αδιαφορήσουμε γι’ αυτά και αν βοηθήσουμε τους συμμάχους, τίποτα κακό δε θα συμβεί).

2β. Οι παραχωρητικές ή ενδοτικές προτάσεις εισάγονται:

α. καὶ εἰ, κεἰ, καὶ ἄν, κἄν, καὶ ἐάν, καὶ ἤν, (ακόμη κι αν, έστω κι αν, κι αν ακόμα), όταν εξαρτώνται από καταφατική πρόταση.

π.χ. Ὥστ' ἐλπίζω καὶ εἴ τις πρός με τυγχάνει ἀηδῶς διακείμενος, μεταμελήσειν αὐτῷ…

π.χ. Ἴσως δὲ καὶ αὗθις ἀναγκασθησόμεθα πολεμεῖν ἐκείνῳ, κἂν νῦν μὴ έθέλωμεν.

π.χ. Χρὴ ποιεῖν με τοῦτο, καὶ εἰ μὴ πέποιθα. (έστω κι αν δεν είμαι πεπεισμένος)

β. οὐδ’ εἰ, μηδ’ εἰ, οὐδ’ ἐάν, μηδ’ ἐάν, οὐδ’ ἄν, μηδ’ ἄν, οὐδ’ ἤν, μηδ’ ἤν (= ούτε κι αν), όταν εξαρτώνται από αρνητική πρόταση και δηλώνουν παραχώρηση προς κάτι αβέβαιο ή μη πραγματικό ή υποθετικό ή απίθανο.

π.χ. Μηδ’ ἂν εὐορκεῖν μέλλῃς, μηδένα θεῶν ὁμόσῃς. (μτφρ. Ούτε κι αν πρόκειται να τηρήσεις τον όρκο σου, μην ορκισθείς σε κανέναν από τους θεούς).

π.χ. Οὐδ' εἰ πάντες ἔλθοιεν Πέρσαι, πλήθει οὐχ ὑπερβαλοίμεθ' ἂν τοὺς πολεμίους. (μτφρ. Ακόμη και αν έρθουν όλοι οι Πέρσες, δεν θα μπορέσουμε να ξεπεράσουμε τους εχθρούς στο πλήθος).

3α. Οι εναντιωματικές προτάσεις εκφέρονται με τις εγκλίσεις των υποθετικών προτάσεων και σχηματίζουν όλα τα είδη των υποθετικών λόγων.

3β. Οι παραχωρητικές προτάσεις εκφέρονται με τις εγκλίσεις των υποθετικών προτάσεων και σχηματίζουν όλα τα είδη των υποθετικών λόγων.:

i) Οριστική ή ευκτική, όταν εισάγονται με το καὶ εἰ, κεἰ, οὐδ’ εἰ, μηδ’ εἰ:

Οὐδ’ εἴ με ἐκέλευες ταῦτα ποιεῖν, ἡδέως ἂν ταῦτα ἐποίουν.

ii) Υποτακτική, όταν εισάγονται με τα καὶ ἐάν, καὶ ἄν, κἄν, καὶ ἤν, οὐδ’ ἐάν, μηδ’ ἐάν, οὐδ’ ἄν, μηδ’ ἄν, οὐδ’ ἤν, μηδ’ ἤν:

Καὶ ἂν οἱ πολέμιοι τὸ ναυτικὸν ἡμῶν κρατήσωσι, κρατήσομεν αὐτῶν.

4.1 Συντακτικός ρόλος

Η εναντιωματική πρόταση λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός της εναντίωσης στο ρήμα της πρότασης από την οποία εξαρτάται.

π.χ. Εἰ καὶ ἔχομεν χρήματα, ὅμως οὐκ εὐτυχοῦμεν.

Η παραχωρητική πρόταση μπορεί να λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός της παραχώρησης στο ρήμα της πρότασης, από την οποία εξαρτάται.

π.χ. Ἀνὴρ πονηρὸς δυστυχεῖ, κἂν εὐτυχῇ.

 

4.2 Iσοδύναμες συντακτικές μορφές

Εναντίωση εκφράζουν επίσης:  

α) οι εναντιωματικές μετοχές· 

β) οι εμπρόθετοι προσδιορισμοί που δηλώνουν εναντίωση.

Παραχώρηση εκφράζουν επίσης:  

α) οι παραχωρητικές μετοχές· 

β) οι εμπρόθετοι προσδιορισμοί που δηλώνουν παραχώρηση.

 

5. Ασκήσεις

5.1 Να βρείτε και να αναγνωρίσετε πλήρως (εισαγωγή, εκφορά, συντακτικός ρόλος) τις δευτερεύουσες εναντιωματικές προτάσεις στα παρακάτω παραδείγματα:

1. Ἄνδρες, ἡμεῖς μὲν ἐροῦμεν ὑμῖν τἀληθῆ, εἰ καί τισι δόξομεν λίαν παράδοξα λέγειν.

2. Φίλον τε γὰρ ἡγοῦνται τὸν ὑπουργοῦντα, ἢν καὶ πρότερον ἐχθρὸς ᾖ.

3. Ἄξιον γὰρ ἀκοῦσαι τὸ διήγημα τοῦτο, εἰ καὶ μὴ προσήκοι Κλεοκράτει.

4. Εἰ καὶ περὶ τοὺς ἄλλους πρᾳότατος ᾖν, ἀλλ’ οὖν ἂν ἀγανακτήσειεν.  

5. Γελᾷ δ’ ὁ μωρός, κἄν τι μὴ γελοῖον ᾖ.

6. Καὶ εἰ κακῶς ἔχει τὰ πράγματα, ὅμως ἔστι ταῦτα ἐπανορθώσασθαι.

7. Καὶ εἰ μηδένα ἄνθρωπον ᾐσχύνου, τοὺς θεοὺς ἐχρῆν σε δεδιέναι.

8. Οὐδεὶς ἂν ἔτι πιστεῦσαι δύναιτο ὑμῖν, οὐδ’ εἰ πάνυ προθυμοῖτο.

 

5.2 Να χαρακτηρίσετε ως εναντιωματικές, παραχωρητικές ή υποθετικές τις ακόλουθες προτάσεις:

1. Εἰ καὶ χρήματα ἔχομεν, οὐκ εὐτυχοῦμεν.

2. Τῷ λιμῷ ὑμεῖς οὐδ’ εἰ πάνυ ἀγαθοὶ εἴητε, δύναισθε ἂν μάχεσθαι.

3. Οὐδεὶς γὰρ ζῴη γ’ ἄν, εἰ μὴ τρέφοιτο.

4. Ἀνὴρ πονηρὸς δυστυχεῖ, κἂν εὐτυχῇ.

5. Καὶ εἰ μή τι κωλύει, ἐθέλω αὐτοῖς διαλεχθῆναι.

6. Οἱ στρατιῶται πρὸς ὑμᾶς βλέπουσι, κἂν μὲν ὑμᾶς ὁρῶσιν ἀθύμους, πάντες κακοὶ ἔσονται.

 7. Ἂν μὴ πιστεύητε, πέμψατε πρέσβεις.

8. Αἱρήσομεν τὸ χωρίον, ἂν καὶ αὐτοὶ ἡμῖν βοηθῶσιν.

9. Ἡμεῖς νικῶμέν τε βασιλέα καὶ εἰ μὴ ὑμεῖς ἤλθετε, ἐπορευόμεθα ἂν ἐπὶ βασιλέα.

 

5.3 Αφού χαρακτηρίσετε το είδος των ακόλουθων δευτερευουσών προτάσεων, να τις μετατρέψετε σε ομόλογες μετοχές:

1. Καὶ εἰ δὶς ἀποθάνοιεν, οὐ δίκην δοῦναι δύναιντ’ ἂν ἀξίαν.

2. Ἀγησίλαος δέ, εἰ καὶ ᾐσθάνετο ταῦτα, ὅμως ἐπέμενε ταῖς σπονδαῖς.

3. Εἰ καὶ ἐγένετο κυρία τοσούτων ἀγαθῶν, οὐκ ἐφθόνησεν τοῖς ἄλλοις.

4. Κἂν μὴ ἐθέλωμεν πολεμεῖν, ἴσως ἀναγκασθησόμεθα τοῦτο ποιεῖν.

5. Οὐ δίκαιόν μοι δοκεῖς ἐπιχειρεῖν πρᾶγμα, σαὐτὸν προδοῦναι, εἰ καὶ ἔξεστι σωθῆναι.

6. Καὶ εἰ θαλάσσης εἴργοντο οἱ κρατοῦντες τῆς γῆς, δύναιντ’ ἂν καλῶς διαζῆν.

7. Πρὸς δὲ καὶ τῷ λιμῷ μαχοίμεθ’ ἄν, καὶ εἰ ἐλάχιστος σῖτος ἐν τῇ χώρᾳ μένοι.

8. Εἰ καὶ εἰρήνη ἐστί, ἀνάστατοι ὑπὸ Θηβαίων γεγενήμεθα.

9. Ἀνάγκη οὖν, εἰ καὶ μὴ δεινὸς πρὸς ταῦτα πέφυκα, βοηθεῖν τῷ πατρί.

 

5.4 Αφού λάβετε υπόψη σας το περιεχόμενο των περιόδων, να συνδέσετε την κύρια πρόταση με τη δευτερεύουσα εναντιωματική ή παραχωρητική, χρησιμοποιώντας τον κατάλληλο σύνδεσμο.

1. …………………… πολλοὺς κινδύνους ὑπὲρ ὑμῶν κεκινδύνευκα, νυνὶ δέομαι μὴ στερηθῆναι τῶν ἐμαυτοῦ.

2. Ἴσμεν δὲ ὅτι πάντες ποταμοί, …………………… πρόσω τῶν πηγῶν ἄποροι εἰσί, προϊοῦσιν δὲ πρὸς τὰς πηγὰς διαβατοὶ γίγνονται.

3. Λέξω ἡμῖν πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν, …………………… δόξω τισὶ λίαν παράδοξα λέγειν.

4. …………………… εὐορκεῖν μέλλῃς, μηδένα θεὸν ὀμόσῃς.

5. …………………… οἱ πολέμιοι τὸ ναυτικὸν ἡμῶν νικήσωσι, κρατήσομεν αὐτούς.

6. Ἔστιν ταῦτα ἐπανορθώσασθαι, …………………… οὕτως ἔχῃ ταῦτα.

7. Φίλιππος τοὺς δούλους πέμπει, …………………… αὐτὸς μὴ παρῇ.

8. Ταῦτα σαφῆ δείγματα τῆς Φιλίππου γνώμης ἐστι, …………………… μικρά τις ἡγεῖται εἶναι.

9. Πόλιν μέν, …………………… μὴ βλέπεις, φρονεῖς δ’ ὅμως οἵᾳ νόσῳ ξύνεστιν.

 

                                                                                                      Αντώνης Μιχαηλίδης

                                                                                                             Φιλόλογος

 

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΙΙ

ΕΝΑΝΤΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΧΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

1. Τι είναι και σε τι διαφέρουν

Εναντιωματικές λέγονται οι δευτερεύουσες επιρρηματικές προτάσεις που φανερώνουν εναντίωση, δηλαδή ισχυρή αντίδραση προς κάτι που το θεωρούμε πραγματικό και το οποίο δηλώνεται από την πρόταση που προσδιορίζουν και από την οποία εξαρτώνται.

Οι παραχωρητικές προτάσεις εκφράζουν μια υποθετική κατάσταση που, κι αν δεχτούμε ότι αληθεύει, δεν αναιρεί το περιεχόμενο της πρότασης εξάρτησης, συνήθως της κύριας. Αποτελούν, δηλαδή, μια κατηγορία υποθετικών προτάσεων.

Αν και οι δύο εκφράζουν ένα κώλυμα ή μια αντίθεση προς το περιεχόμενο της κύριας πρότασης, η διαφορά τους έγκειται στην πραγματικότητα ή την υποθετικότητα  της κατάστασης. Όταν το καί ακολουθεί το εἰ, τονίζει το γεγονός (εἰ καί = αν και πράγματι). Όταν προηγείται, τονίζει την υπόθεση (καὶ εἰ = ακόμα και στην περίπτωση που...).

2. Πώς εισάγονται

2.1 Οι εναντιωματικές προτάσεις εισάγονται με τους συνδέσμους: εἰ καί, ἂν (ἤν, ἐάν) καί, επειδή φανερώνουν κάτι πραγματικό, το οποίο όμως δεν είναι αρκετό για να εμποδίσει αυτό που λέει η κύρια πρόταση.

Εἰ καὶ μὴ βλέπεις, φρονεῖς δ’ ὅμως (= αν και δε βλέπεις, όμως σκέφτεσαι).

Τὰ δίκαια πάντες, ἐὰν καὶ μὴ βούλωνται, μέχρι τού γε αἰσχύνονται μὴ πράττειν (= τα δίκαια όλοι, αν και δε θέλουν, τουλάχιστο ως ένα σημείο ντρέπονται να μην τα κάνουν).

2.2 Οι παραχωρητικές (ή ενδοτικές)  προτάσεις  εισάγονται με τους συνδέσμους: καὶ εἰ, καὶ ἄν (κἄν)

ή, αν η κύρια πρόταση είναι αρνητική, με τους συνδέσμους: οὐδ’ εἰ, οὐδ’ ἐάν, μηδ’ ἐάν.

Παραδείγματα

Εἰ καί μικρά ἐστιν, ὅμως ὠφέλιμά ἐστι. (Αν και είναι μικρά [που είναι], εντούτοις είναι ωφέλιμα).

Καὶ εἰ μηδέν ἔχομεν, οὐκ ἀθυμοῦμεν. (Ακόμα και αν δεν έχουμε τίποτα [που μπορεί να έχουμε], δεν απογοητευόμαστε).

«Κἂν μηδὲν διορίσωμεν, ἀλλ’ οὕτως ἁπλῶς εἴπωμεν...» (Ισοκράτης, 4.39) «Ακόμα κι αν δεν ορίσουμε τίποτα (για χάρη της υπόθεσης), αλλά μιλήσουμε έτσι απλά...»

«...καὶ εἰ μὴ μετ’ ἐκείνων ἦμεν, ὅμως ἄν...» (Θουκυδίδης, 3.55)

 

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΙΙ

Σ10102

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αιτιολογικές προτάσεις

 2026

Αιτιολογικές Προτάσεις

Σύντομη Θεωρία

Εισαγωγή: Εισάγονται κυρίως με τους αιτιολογικούς συνδέσμους: ὅτι, διότι, ἐπεί, ἐπειδή, ὡς.

Εκφορά: Εκφορά:  

• α) απλή οριστική, όταν το αίτιο είναι πραγματικό        
• β) δυνητική οριστική, όταν το αίτιο μπορούσε να συμβεί στο παρελθόν
• γ) δυνητική ευκτική, όταν το περιεχόμενο της πρότασης παρίσταται ως δυνατό κατά το παρόν ή το μέλλον.
• δ) Ευκτική του πλαγίου λόγου: Όταν η αιτιολογία είναι γνώμη κάποιου άλλου (μετά από ιστορικό χρόνο).

Συντακτικός ρόλος: Λειτουργούν ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί της αιτίας στο ρήμα της πρότασης που εξαρτώνται.

Ασκήσεις Εμπέδωσης

Άσκηση 1: Εντοπισμός και Μετάφραση

Στις παρακάτω προτάσεις, υπογραμμίστε την αιτιολογική πρόταση και μεταφράστε το νόημα στα νέα ελληνικά.

1. Οἱ στρατιῶται ἐχαλέπαινον, ὅτι οὐκ ἔλαβον τὸν μισθόν.
2. Ἐπεὶ ἡμέρα ἐγένετο, οἱ πολέμιοι ἀπῆλθον.
3. Πάντες τιμῶσι τὸν δίκαιον ἄνθρωπον, διότι ἀγαθὸς εἴη.
4. Οἱ Ἀθηναῖοι ἐνόμιζον εὐδαίμονες εἶναι, ὡς ἐνίκησαν τοὺς Πέρσας.

Άσκηση 2: Συμπλήρωση Κενών

Συμπληρώστε τα κενά με τον κατάλληλο αιτιολογικό σύνδεσμο (ὅτι, ἐπεί, διότι) και βάλτε το ρήμα στη σωστή μορφή της Οριστικής.

1. Οἱ μαθηταὶ χαίρουσι __________ (μανθάνω - παρακείμενος: μεμαθήκασι) πολλά.
2. __________ (εἰμί - παρατατικός: ἦν) νύξ, οὐδὲν ἑωρῶμεν (δεν βλέπαμε τίποτα).
3. Τὸν Σωκράτη ἐθαύμαζον __________ (διδάσκω - οριστική ενεστώτα) τὴν ἀλήθειαν.

Άσκηση 3: Διάκριση Αντικειμενικής/Υποκειμενικής Αιτιολογίας

Στις παρακάτω προτάσεις, προσδιορίστε αν η αιτία είναι βέβαιη (Οριστική) ή αν μεταφέρεται ως γνώμη άλλου (Ευκτική του Πλαγίου Λόγου).

1. Ἐκάκιζον (κατηγορούσαν) τὸν Περικλέα, ὅτι οὐκ ἐπεξάγοι (ευκτική) τοὺς στρατιώτας.
• Απάντηση: ____________________
2. Οἱ Λακεδαιμόνιοι ὠργίζοντο, διότι οἱ Ἀθηναῖοι ἐτείχιζον (οριστική) τὴν πόλιν.
• Απάντηση: ____________________

Άσκηση 4: Σύνθεση Προτάσεων

Ενώστε τις δύο απλές προτάσεις σε μία, χρησιμοποιώντας έναν αιτιολογικό σύνδεσμο.

• Παράδειγμα: Πρόταση Α: Ὁ παῖς κλαίει.
• Πρόταση Β: Ἀπώλεσεν τὸ βιβλίον.
• Σύνθεση: Ὁ παῖς κλαίει, ὅτι ἀπώλεσεν τὸ βιβλίον.

1. Α: Οἱ πολῖται φοβοῦνται. / Β: Οἱ πολέμιοι ἐγγύς εἰσιν.

2. Α: Ὁ στρατηγὸς ἐπαινεῖ τοὺς στρατιώτας. / Β: Ἀνδρείως ἐμαχέσαντο.

 

Λεξιλόγιο για βοήθεια:

• χαλεπαίνω: οργίζομαι
• μισθός: πληρωμή
• ἐπεὶ: επειδή / αφού
• ἐκάκιζον: κατηγορούσαν / θεωρούσαν δειλό
• ἐπεξάγω: βγάζω το στρατό για μάχη
• τειχίζω: χτίζω τείχη

 Άσκηση 5. Μετατροπή προσδιορισμών της αιτίας

Να τρέψετε τους υπογραμμισμένους προσδιορισμούς της αιτίας (μετοχές, εμπρόθετους, δοτικές) σε δευτερεύουσες αιτιολογικές προτάσεις χρησιμοποιώντας τον σύνδεσμο που σας δίνεται στην παρένθεση και επιλέγοντας την έγκλιση εκφοράς.

1. Μετατροπή Αιτιολογικής Μετοχής

Η μετοχή αναλύεται σε πρόταση στο ίδιο πρόσωπο και χρόνο με το ρήμα (συνήθως).

1.      Οἱ πολέμιοι, δεδιότες (=επειδή φοβούνταν) τὴν ἧτταν, ἀπῆλθον. (σύνδεσμος: ἐπεί)

2.      Οἱ στρατιῶται, πεινῶντες, οὐκ ἐδύναντο μάχεσθαι. (σύνδεσμος: ὅτι)

3.      Ἀποροῦντες χρημάτων, οἱ σύμμαχοι κατέλυσαν τὸν πόλεμον. (σύνδεσμος: ἐπειδή)

 

2. Μετατροπή Εμπρόθετου Προσδιορισμού

Μετατρέψτε το ουσιαστικό σε ρήμα της αιτιολογικής πρότασης.

1.      Τὸν Περικλέα ἐθαύμαζον διὰ τὴν σοφίαν αὐτοῦ. (σύνδεσμος: διότι)

o    Βοήθεια: "διότι σοφὸς ἦν"

2.      Οἱ πολῖται ἐταράττοντο ὑπὸ τοῦ φόβου. (σύνδεσμος: ὡς)

3.      Ἐπὶ τῇ νίκῃ οἱ Ἀθηναῖοι ἔθυον τοῖς θεοῖς. (σύνδεσμος: ἐπεί)

 

3. Μετατροπή Δοτικής της Αιτίας

Η δοτική φανερώνει το αναγκαστικό αίτιο.

1.      Οἱ νέοι ἥδονται (=χαίρονται) ταῖς τιμαῖς. (σύνδεσμος: ὅτι)

2.      Ὁ βασιλεὺς ἐχαλέπαινε τῇ ἀδικίᾳ τῶν στρατηγῶν. (σύνδεσμος: διότι)

3.      Οἱ σύμμαχοι φθόνῳ ἐπολέμουν τοῖς Ἀθηναίοις. (σύνδεσμος: ἐπειδή)

Παράδειγμα:

·         Αρχική: Οἱ μαθηταὶ ἐπαινοῦνται διὰ τὴν ἐπιμέλειαν. (Εμπρόθετος)

·         Μετατροπή: Οἱ μαθηταὶ ἐπαινοῦνται, διότι ἐπιμελεῖς εἶεν. (Αιτιολογική Πρόταση)

 

Λεξιλόγιο & Στοιχεία για το Ρήμα:

·         δεδιότες: μετοχή του δέδοικα (φοβάμαι).

·         πεινῶντες: από το πεινάω-ῶ.

·         ἀποροῦντες: από το ἀπορέω-ῶ (έχω έλλειψη).

·         ἥδονται: χαίρονται (ρήμα: ἥδομαι).

·         ἐχαλέπαινε: οργιζόταν (ρήμα: χαλεπαίνω).

·         φθόνῳ: από το φθόνος (ζήλια).

 

 

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΙΙ

Σ10101

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ειδικές προτάσεις

 2026

θεωρία

Ειδικές Προτάσεις

1. Ορισμός και Εισαγωγή

Οι ειδικές προτάσεις είναι δευτερεύουσες ονοματικές προτάσεις που επεξηγούν ή συμπληρώνουν το νόημα ενός ρήματος. Εισάγονται με τους ειδικούς συνδέσμους:

• ὅτι: για κάτι που παρουσιάζεται ως αντικειμενικό γεγονός.
• ὡς: για κάτι που παρουσιάζεται ως υποκειμενική γνώμη ή ισχυρισμός.

2. Συντακτικός Ρόλος

Λειτουργούν ως:

• Αντικείμενο: Σε ρήματα λεκτικά (λέγω, φημί), γνωστικά (γιγνώσκω, οἶδα), αισθητικά (ἀκούω, ὁρῶ - όταν δηλώνουν γνώση).
• Υποκείμενο: Σε απρόσωπα ρήματα ή εκφράσεις (δήλόν ἐστι, λέγεται, ἀγγέλλεται).
• Επεξήγηση: Σε μια δεικτική αντωνυμία (τοῦτο, τόδε) που προηγείται στην κύρια πρόταση.

3. Εκφορά (Η έγκλιση της πρότασης)

Η έγκλιση εξαρτάται από τον χρόνο του ρήματος εξάρτησης:

• Μετά από Αρκτικό χρόνο (Ενεστώτας, Μέλλοντας, Παρακείμενος): Η ειδική πρόταση εκφέρεται με την έγκλιση που θα είχε στον ευθύ λόγο: 

• α) απλή οριστική, όταν το περιεχόμενο της πρότασης παρίσταται ως πραγματικό·

  β) ευκτική πλάγιου λόγου, όταν εξαρτώνται από ιστορικό χρόνο και το περιεχόμενο παρίσταται ως υποκειμενικό και αβέβαιο·

  γ) δυνητική οριστική, όταν το περιεχόμενο της πρότασης παρίσταται ως μη πραγματικό ή ως δυνατό κατά το παρελθόν·

  δ) δυνητική ευκτική, όταν το περιεχόμενο της πρότασης παρίσταται ως δυνατό κατά το παρόν ή το μέλλον.

• Μετά από Ιστορικό χρόνο (Παρατατικός, Αόριστος, Υπερσυντέλικος): Η έγκλιση της πρότασης μπορεί να παραμείνει Οριστική (για έμφαση στο πραγματικό) ή να τραπεί σε Ευκτική του Πλαγίου Λόγου.

 Ασκήσεις για εμπέδωση

Άσκηση 1: Αναγνώριση Συντακτικού Ρόλου

Να βρείτε τις ειδικές προτάσεις και να προσδιορίσετε αν λειτουργούν ως Υποκείμενο, Αντικείμενο ή Επεξήγηση.

1. Πάντες ὁμολογοῦσιν ὅτι οἱ πόνοι τίκτουσι τὴν εὐδοξίαν.
2. Δῆλόν ἐστιν ὅτι ὁ στρατηγὸς ψεύδεται.
3. Τοῦτο μόνον λέγω, ὡς οἱ πολῖται ἠδικήθησαν.
4. Ἠγγέλθη ὅτι οἱ πολέμιοι ἐνίκησαν.
5. Σωκράτης ἔλεγεν ὅτι ἡ ἀρετὴ διδακτή ἐστιν.

Άσκηση 2: Μετατροπή Εγκλίσεων

Να μεταφέρετε τα ρήματα των ειδικών προτάσεων σε Ευκτική του Πλαγίου Λόγου, όπου αυτό είναι δυνατό (δικαιολογήστε την αλλαγή βάσει του ρήματος εξάρτησης).

1. Οἱ στρατιῶται ἔλεγον ὅτι ὁ Κῦρος ἀπέθανεν.
2. Πάντες ᾔδεσαν ὅτι ὁ πόλεμος χαλεπός ἐστιν.
3. Οἱ ἄγγελοι ἤγγειλαν ὅτι οἱ πολέμιοι φεύγουσι.
4. Ἔγνωσαν οἱ Ἀθηναῖοι ὅτι οἱ Λακεδαιμόνιοι ἥξουσι.
5. Ἔλεγον ὅτι οἱ πολέμιοι ἀπέρχονται.
6. Νομίζομεν ὅτι πάντες τεθνήκασιν.
7. Οὐδεὶς ἐρεῖ ὡς ὁ βασιλεὺς ἀδικεῖ.

Άσκηση 3: Σύνθεση Λόγου

Να ενώσετε τις παρακάτω προτάσεις ώστε η δεύτερη να γίνει ειδική (αντικείμενο ή υποκείμενο της πρώτης).

1. Λέγεται. (Οἱ θεοὶ τοὺς ἀγαθοὺς φιλοῦσιν).
2. Ὁ Σωκράτης ἐδίδασκεν. (Ἡ ἀρετὴ σοφία ἐστίν).
3. Πάντες ἴσασι. (Ὁ θάνατος κοινός ἐστι πᾶσιν).

 

 

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ Ι Σ10001 

Ταυτοπροσωπία και ετεροπροσωπία 

1. Σύντομη Θεωρία 

Στα Αρχαία Ελληνικά, όταν έχουμε ένα απαρέμφατο ή μια μετοχή, εξετάζουμε αν το υποκείμενό τους είναι το ίδιο με το υποκείμενο του ρήματος. 

• Ταυτοπροσωπία: Το υποκείμενο του ρήματος είναι το ίδιο με το υποκείμενο του απαρεμφάτου/μετοχής. 

o Κανόνας: Το υποκείμενο του απαρεμφάτου/μετοχής είναι σε πτώση Ονομαστική (συνήθως εννοείται). 

• Ετεροπροσωπία: Το υποκείμενο του ρήματος είναι διαφορετικό από το υποκείμενο του απαρεμφάτου/μετοχής. 

o Κανόνας: Το υποκείμενο του απαρεμφάτου/μετοχής είναι σε πτώση Αιτιατική. 

Ασκήσεις Εμπέδωσης 

Άσκηση 1: Αναγνώριση (Τ ή Ε) Να σημειώσετε δίπλα σε κάθε πρόταση αν έχουμε Ταυτοπροσωπία (Τ) ή Ετεροπροσωπία (Ε), προσδιορίζοντας το υποκείμενο του απαρεμφάτου. 

1. Ὁ στρατηγὸς βούλεται μάχεσθαι. (____) 

2. Νομίζω σέ εὐδαίμονα εἶναι. (____) 

3. Οἱ παῖδες ἐθέλουσι μανθάνειν. (____) 

4. Κελεύω ὑμᾶς σιγᾶν. (____) 

5. Ὁμολογῶ ἀδικεῖν. (____) 

6. Λέγεται τὸν Κῦρον ἀποθανεῖν. (____) 

7. Οἴομαι αὐτοὺς ἀγαθοὺς εἶναι. (____) 

8. Βούλομαι τὴν ἐπαύριον ἀπελθεῖν. (____) 

  Άσκηση 2: Συμπλήρωση Πτώσης Συμπληρώστε τα κενά βάζοντας τη λέξη στην παρένθεση στη σωστή πτώση (Ονομαστική ή Αιτιατική), ανάλογα με το αν έχουμε ταυτοπροσωπία ή ετεροπροσωπία. 

1. Οὗτος ἔφη __________ (αὐτός) στρατηγὸς εἶναι. (Λέει ότι ο ίδιος είναι στρατηγός) 

2. Νομίζω __________ (σύ) εἶναι δίκαιον. (Νομίζω ότι εσύ είσαι δίκαιος) 

3. Οἱ σύμμαχοι ἀγγέλλουσι __________ (ὁ βασιλεύς) νικᾶν. (Οι σύμμαχοι αναγγέλλουν ότι ο βασιλιάς νικά) 

4. Ὑμεῖς ὑπισχνεῖσθε __________ (πρόθυμος) εἶναι. (Εσείς υπόσχεστε ότι είστε πρόθυμοι) 

5. Οἱ στρατιῶται ἐλπίζουσι ________ (νικηταί) γενέσθαι. 

6. Νομίζω ________ (σύ) ἁμαρτάνειν. 

7. Ὁμολογεῖ ________ (αὐτός) αἴτιος εἶναι. 

8. Κελεύω ________ (ὑμεῖς) ἀπιέναι. 

9. Ὁ Κῦρος βούλεται ________ (βασιλεύς) εἶναι. 

10. Οἱ Ἀθηναῖοι ἐνόμιζον ________ (ὁ Σωκράτης) ἀσεβεῖν. 

11. Φημὶ ________ (ἐγώ) ἀδικεῖσθαι. 

12. Ἠγγέλθη ________ (ὁ βασιλεύς) νικᾶν. 

13. Πείθω ________ (οἱ πολῖται) πείθεσθαι τοῖς νόμοις. 

14. Οἱ σύμμαχοι ἔφησαν ________ (αὐτοί) ἀδικεῖσθαι ὑπὸ τῶν Λακεδαιμονίων.   

Άσκηση 3: Μετατροπή Μετατρέψτε τις παρακάτω προτάσεις από ταυτοπροσωπία σε ετεροπροσωπία, αλλάζοντας το νόημα σύμφωνα με την υπόδειξη. Παράδειγμα: Ὁ παῖς λέγει μανθάνειν. (Ταυτοπροσωπία: Το παιδί λέει ότι αυτό μαθαίνει) Μετατροπή: Ὁ παῖς λέγει τὸν φίλον μανθάνειν. (Ετεροπροσωπία: Το παιδί λέει ότι ο φίλος μαθαίνει) 

1. Ὁ Κῦρος νομίζει νικᾶν. o Μετατροπή (Ο Κύρος νομίζει ότι οι στρατιώτες νικούν): ____________________________________ 

2. Ἐγὼ οἶμαι ἀγαθὸς εἶναι. o Μετατροπή (Εγώ νομίζω ότι εσύ είσαι αγαθός): ____________________________________ 

3. Ὁ στρατηγός φησι νικήσειν. (Υπόδειξη: οι στρατιώτες) 

4. Ὑμεῖς νομίζετε εὐδαίμονες εἶναι. (Υπόδειξη: οἱ πολῖται) 

5. Ὁμολογῶ αἴτιος εἶναι τῆς συμφορᾶς. (Υπόδειξη: σύ) 

6. Οἱ μαθηταὶ ἐλπίζουσι σοφοὶ γενέσθαι. (Υπόδειξη: ὁ διδάσκαλος) 

7. Ὁ Κῦρος βούλεται βασιλεὺς εἶναι. (Υπόδειξη: ὁ ἀδελφός) 

8. Ἔφησθα ἀδικεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν. (Υπόδειξη: ἡμεῖς) 

9. Οἱ πολέμιοι ὑπέσχοντο ἀπιέναι ἐκ τῆς χώρας. (Υπόδειξη: οἱ σύμμαχοι)  

Διδάσκοντας σύνταξη σε στάδια

Καραβάτζιο, Άρρωστος Βάκχος

Πώς θα χαρακτήριζε κανείς έναν φιλόλογο που επιμένει να ζητάει το χαρακτηρισμό της δοτικής προσωπικής σε ένα κείμενο, ενώ οι μαθητές του δεν μπορούν να αναγνωρίσουν το ρήμα της πρότασης;
Με το ρητορικό αυτό ερώτημα θέλω να επισημάνω την ανάγκη να διδάσκουμε τη σύνταξη (αλλά και τη γραμματική) σε στάδια. Ας πούμε στην Α΄ λυκείου θα χρειαστεί με ένα διαγνωστικό ή στα πρώτα μαθήματα να επισημάνουμε το επίπεδο των γνώσεων των μαθητών.
Αφού το εντοπίσουμε, θα θέσουμε ως στόχο πχ. να μπορούν οι μαθητές να διακρίνουν το υποκείμενο και το αντικείμενο.
Στη συνέχεια θα εμβαθύνουμε κάνοντας (με βάση και τις αφορμές που δίνουν τα κείμενα) μνεία ας πούμε στα απρόσωπα ρήματα και στη διαφορετική τους σύνταξη.
Αργότερα θα εξηγήσουμε τι σημαίνει επιρρηματικός προσδιορισμός και θα δείξουμε την πολύ μεγάλη ποικιλία με την οποία αυτοί εμφανίζονται. Δεν έχει νόημα να αποστηθίζουν οι μαθητές τη σύνταξη της πρόθεσης υπό. Δείχνοντας στους μαθητές τον πίνακα των προθέσεων και των σημασιών τους που βρίσκεται στο Συντακτικό του Μουμτζάκη, θα τους δώσουμε ως άσκηση να βρουν μέσα στο κείμενό τους πέντε επιρρηματικούς προσδιορισμούς, να τους γράψουν στο τετράδιο και με τη βοήθεια του προαναφερθέντος πίνακα να βρουν τη σημασία τους (αιτία, σκοπός, τρόπος κτλ.).

Με παρόμοιο τρόπο και με βάση τις αφορμές που προσφέρουν τα κείμενα παρουσιάζουμε σε αδρές γραμμές τα συντακτικά φαινόμενα αρχίζοντας από τα πιο θεμελιώδη. Δεν επιμένουμε να αποστηθίσουν τίποτε. Κατά τακτά διαστήματα δίνουμε εργασίες υπομνηστικές του πρώτου συντακτικού φαινομένου, του δεύτερου κτλ.

Όταν θα έρθει η σειρά των δευτερευουσών προτάσεων, πάλι χρειάζεται -επαγωγικά πάντα- να δώσουμε τα πολύ βασικά στοιχεία, ώστε να μπορούν ομαλά να κατανοήσουν τις δευτερεύουσες. Συγκεκριμένα, χρειάζεται να εμπεδώσουν ότι στην αναγνώριση μιας δευτερεύουσας είναι απαραίτητα τα ακόλουθα στοιχεία:
α) εισαγωγή
β) εκφορά
γ) συντακτική θέση
δ) εξάρτηση
ε) αναγνώριση είδους
Είναι πολύ σημαντικότερο να μάθουν αυτά πρώτα και έπειτα όλες τις περιπτώσεις εκφοράς ενός είδους δευτερεύουσας πρότασης.

Διδάσκοντας σύνταξη με κώλα

Ο φιλόλογος που έχει εντρυφήσει στις οδηγίες του Υπουργείου για τη διδασκαλία του πρωτότυπου κειμένου της αρχαίας ελληνικής (Ξενοφώντα, Θουκυδίδη) θα έχει προσέξει την έμφαση που δίνουν οι οδηγίες στη μεταγραφή μιας περιόδου κατά τα κώλα της. Όταν αναγράφεται στον πίνακα το κείμενο (αρχικά από τον καθηγητή και στο μέλλον από τους μαθητές) κατά νοηματικές ενότητες (αυτά είναι τα κώλα) και σχεδιάζονται με γραμμές οι σχέσεις ανάμεσα στο κώλα, ο μαθητής αντιλαμβάνεται άριστα το κείμενο ακόμη και χωρίς γραπτή μετάφραση. Λειτουργεί πολύ αποδοτικά.
Αυτός ο τρόπος μπορεί να συνδυαστεί με αναγραφή αριστερά στον πίνακα βοηθητικών λέξεων, όπως: ποιος, πού, τι, γιατί, υπό ποιες προϋποθέσεις, με ποιο σκοπό, αποτέλεσμα κτό.
Αφού το μεταγράψουμε και γίνει αντιληπτή όλη η δομή και το περιεχόμενο του κειμένου, μπορούμε να δώσουμε έμφαση σε δυο ή τρία κυρίαρχα συντακτικά φαινόμενα που περιέχονται στο κείμενο (π.χ. συνημμένες και απόλυτες μετοχές, επιρρηματικοί προδιορισμοί και πώς διατυπώνονται, ένα είδος πρότασης κτλ.)
Με τον επαγωγικό αυτόν τρόπο και αντιλαμβάνεται ο μαθητής το νόημα και τις λογικές σχέσεις που αρθρώνονται σε ένα κεφάλαιο και κερδίζει γνώσεις συντακτικού ή γραμματικής.
Να ένα παράδειγμα: